Eskişehir’de bulunan stratejik madenler ve Çin-ABD rekabeti

Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın 3-5 Haziran Çin ziyaretinde sadece Filistin, Uygur Türkleri ve Tayvan gibi siyasi konuları değil, iki ülke arasındaki ticari ve ekonomik ilişkileri stratejik düzeye yükseltme gündeminin de bulunduğu biliniyor. En çok üzerinde durulan konular arasında, Asya-Avrupa Kuşak-Yol projesinin Hazar geçişiyle Türkiye üzerinden geçişi başta olmak üzere ulaştırma projeleri ile enerji yatırımları bulunuyor. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın iki hafta kadar önce, 21 Mayıs’ta Pekin’de Çin Tabii Kaynaklar Bakanı Wang Guanghua ile yaptığı görüşmeler iki ülke ilişkilerinde yeni imkânları da ortaya koyuyor. Yeni imkânlar arasında stratejik madenler de bulunuyor.
Zaten Bayraktar bu görüşmeyi “X” hesabından “Başta kritik mineraller ve nadir toprak elementleri olmak üzere doğal kaynaklar ve madencilik alanlarında” iş birliğini geliştirmek olarak duyurdu.
Kritik mineraller ve nadir toprak elementleri dijital teknolojinin her alanında kullanılan, temiz enerji üretimine de yardımcı olacak stratejik madenler anlamına geliyor.

Nadir toprak elementleri

Nadir toprak elementleri (NTE) çok az miktarlarda kullanılsalar da günlük hayatımızın bir parçası halinde elinizdeki akıllı telefonda muhtemelen ondan fazla NTE bulunuyor. Indium olmadan dokunmatik ekranlar, lityum ve kobalt olmadan telefon pilleri üretilemiyor. Gadolinium olmadan cebinizdeki mikrofon ve hoparlör, neomidyum olmadan titreşim özelliği kullanılamıyor. Tıptan savunma sanayiine dek her alanda giderek artan stratejik önem taşıyor NTE madenleri.
Çin 2023’te dünyadaki NTE üretiminin yüzde 70’e yakınını (yüzde 68,6) gerçekleştirmiş. İkinci sıradaki ABD, Çin’in neredeyse beşte bir kadarını, yüzde 12,3’ünü üretmiş. Ancak iş NTE yataklarına gelince değişiyor. Çin burada da açık ara lider: 44 milyon ton rezervi olduğu tahmin ediliyor. Onu 22 Milyon ton ile Vietnam, 21 milyon tonla Brezilya, 10 milyon tonla Rusya ve 7 milyon tonla Hindistan izliyor. Çin’in üretimde diğer ülkelerin önünde olmasının nedeni, NTE arıtma tesislerinin (rafinerilerinin) büyük oranda Çin’de olması; Çin NTE piyasa belirleyicisi.

ABD markası Apple’ın iPhone’ları dahil ürünlerinin yüzde 90’ından fazlasını Çin’de (ve daha az oranda Vietnam ile Hindistan’da)  imal etmesinin tek nedeni ucuz işgücü değil yani.

Eskişehir’deki stratejik madenler

Eti Maden’in yıllar süren çalışmalarıyla Eskişehir’in Beylikova ilçesi yakınlarında bulduğu NTE yatakları Türkiye’nin kısa sürede yeni teknolojileri dışalıma ihtiyaç duymadan üretecek duruma getirebilir. Enerji Bakanlığı kaynaklarına göre Beylikova, ham halde 694 milyon tonluk kapasitesiyle dünyada Çin’deki Obo yataklarından sonra ikinci büyük tek yatakta NTE kaynağı sayılıyor. Kaynaklar sanayide kullanılan 17 NTE’nin Beylikova’da bulunduğunu bunlardan 10 madenin işlenebilir durumda olduğunu söylüyorlar.
Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan 2023 seçimlerinden kısa süre önce, 18 Nisan 2023’de Beylikova’daki ilk pilot NTE tesisini barit ve florit üretmek üzere açmıştı. Beylikova sahasında nükleer santrallerde uranyum teknolojisinin yerini alabilecek toryum ve savunma sanayii alanında da kullanımı olan manyezit yataklarının da bulunduğu bildiriliyor.
Bu madenleri Türkiye’de işlemek için gerekli teknolojiyi edinmek amacıyla, bu alanda kıyasıya mücadele eden Çin ve ABD ile temaslar önem taşıyor.

Çin-ABD rekabeti

Aslında Rusya’da da gelişmiş NTE teknolojisi mevcut. Ancak Ukrayna savaşı bu alanda da gelişmeleri sekteye uğratıyor.
Enerji Bakanı Bayraktar’ın Çin seyahatinden iki hafta kadar önce de 8-9 Mayıs tarihlerinde de ABD’deydi. Bayraktar ABD Enerji Bakanı Jennifer Granholm ile yaptığı görüşmelerin yanı sıra Türkiye’nin 10 yıl boyunca her yıl 2,5 milyon tona kadar sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) alımı için BOTAŞ ve Exxon arasındaki anlaşmanın imza törenine de katılmıştı.
Çin ve ABD arasındaki bir rekabet de “modüler” olarak bilinen mini nükleer santraller inşası üzerine yaşanıyor. Türkiye’ye bu santrallerden kurmak için İngiltere de devrede.
Konumuza dönersek, Eskişehir’de bulunan nadir toprak elementleri yatakları gereğince işlenebildiği takdirde Türkiye’nin belli stratejik alanlarda teknoloji sıçramalarına da destek olacak bir gelişme.
Dışişleri Bakanı Fidan’ın Çin temasları, Enerji Bakanı Bayraktar’ın temaslarını sıcak tutup ilerletmek bakımından da sonuçlar doğurabilir.