Categories: Siyaset

Şenjen Zirvesi: Daha demokratik değil daha güçlü bir düzene doğru

ABD, Rusya ve Çin liderleri tarihte ilk kez yüz yüze küresel sorunları görüşmek üzere bir araya geldi. Aldıkları kararlar güvenlik ve enerji denklemi ağırlıklı. Soldan sağa, Putin, Şi ve Trump. (Foto: Havuz)

ABD, Rusya ve Çin liderleri, tarihlerinde ilk kez 19 Kasım’da Çin’in Shenzhen (Şenjen) şehrinde bir araya geldi. Şenjen’de 18-19 Kasım tarihlerinde düzenlenen Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi çerçevesinde yapılan görüşmenin ardından ev sahibi Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, Rusya Cumhurbaşkanı Vladimir Putin ve ABD Başkanı Donald “Barışa Doğru” adı altında dört maddelik bildiride şunları söylediler:
• BM reformu: Çin, Rusya ve ABD, Birleşmiş Milletler’i küresel sorunlara daha etkin yanıt verecek ve barış-güvenlik misyonuna uygun hale getirecek şekilde reform etmeye kararlıdır.
• Enerji arzı: Üç ülke, tüm ülkelerin yararına rafine petrol ürünlerinin üretim ve arzını artırmayı planlamakta ve istikrarlı enerji akışlarının önemini teyit etmektedir.
• Devlet dokunulmazlığı: Devlet rızası ve yetkililerin dokunulmazlığı ilkesinin temel önemde olduğu kabul edilerek Uluslararası Ceza Mahkemesi ve benzeri organların yetkilerini kötüye kullanmaması gerektiği belirtilmiştir.
• Nükleer riskler: Nükleer savaşın kazanılamayacağı ve asla yaşanmaması gerektiği yeniden vurgulanmış; nükleer risklerin azaltılması ve yayılmanın önlenmesi için diyalog yürütüleceği taahhüt edilmiştir.

Daha demokratik değil daha güçlü düzen

Bu maddelerden sonuncusu, üç küresel nükleer gücün Soğuk Savaş sırasında ABD ve Sovyetler Birliği arasında imzalanan türden yeni bir nükleer silahsızlanma anlaşmasına doğru gitme niyetini gösteriyor.
Bu anlaşma Çin’in ABD ve Rusya tarafından “süper güç” olarak tanınması anlamına da geliyor.
Diğer üç madde ise bu üç süper gücün, başta enerji sorunu olmak üzere stratejik konularda, Avrupa’yı ikincil plana iterek önceliği üçlü diyaloga vereceklerine işaret ediyor.
Örneğin, BM Reformu ile kast edilen Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan’ın “Dünya beşten büyüktür” hedefinden uzak, ağırlığı kültürel ve siyasal çeşitlilik yerine güvenliğe veren bir çerçeve.
“Devlet dokunulmazlığı” ile kastedilen ise İkinci Dünya Savaşı’nın ardından kurulan BM’nin 10’uncu maddesindeki insan hakları ve özgürlüklerinin devamı olarak 1975’te imzalanan Helsinki Nihai Senedi’nin ruhu olan, insan haklarının ülkelerin iç işleri sayılmayacağı ilkesine gölge düşürüyor.
Bu görünüm, Şenjen’i ikinci bir Yalta Konferansı’na benzetenleri de Ukrayna ve İran savaşlarına çözüm beklentisine girenleri de hayal kırıklığına uğratmış görünüyor.

Kazananlar, kaybedenler

Şenjen Konferansı’nın en önemli sonucu, ABD, Rusya ve Çin liderlerinin gerçekten de yüz yüze görüşmüş olması.
Şi konuşurken Trump’ın uyuklaması artık ABD Başkanı için yadırganmayan bir durum. Şi ve Putin muhtemelen karşılarında 2 yıl sonra siyasi varlığı kuşkulu Trump’ı değil, köklü bir dönüşüm geçirme sürecindeki ABD devletini görüyorlar.
Üç lider de kendini kazançlı sayıyor. İlk sırada küresel gücünü tescil ettiren Şi var.
İkinci sırada diplomatik izolasyonu Trump üzerinden kıran Putin.
Trump’ın kendisini küresel diplomasi şampiyonu olarak görmesi için kendi halkını inandırması gerekiyor.
Şenjen’den en zararlı çıkan Ukrayna oldu; üçlü görüşmede değil, Trump-Putin görüşmesinde ele alınması, Çin’in Ukrayna’yı küresel sorun olarak görmediğine işaret ediyor.
Keza Avrupa Birliği de resmin dışında bırakıldı; ABD açıkça “Ya benim NATO kalıplarıma uyarsınız ya da Rusya’yla kendiniz uğraşırsınız” diyor. Hem de Rusya üzerinden.
İran ise zaten Şenjen’den özel bir beklentisi olmadığını söylemişti. Ancak şimdi üçlü güç formatında Hürmüz üzerindeki haklarının en azından bir kısmını tescil ettirebilir.

Türkiye’ye muhtemel etkileri

APEC resminin dışında olan Türkiye, NATO üyesi olarak Ukrayna’da Batı yanlısı, ancak Rusya ve Çin ile denge kuruyor. Zirve büyük güç diyaloğunu güçlendirirse, Ankara’nın arabuluculuk alanı (Ukrayna tahıl koridoru, İran-enerji) hem fırsat hem risk yaratır. Hürmüz gerilimi enerji fiyatlarını etkiler, Türkiye’nin transit rolü öne çıkar. Çin-Rusya yakınlaşması, Ankara’nın çok yönlü dış politika iddiasını destekler ama NATO yükümlülükleriyle gerilim yaratabilir. Kısa vadede doğrudan etki sınırlı; orta vadede dengeleyici konumunu koruma şansı artabilir.

Murat Yetkin

Gazeteci-Yazar

Recent Posts

Özel’den “süreç” çıkışı: “Demokrasi yoksa, biz de yokuz.”

YENİ Parti lideri Özel, iktidar Terörsüz Türkiye sürecinde söz verdiği demokratikleşme adımlarını atmadıkça TBMM Komisyonuna…

19 saat ago

Aynı suçlamadan Ekrem İmamoğlu’na mahkûmiyet, Cemil Tugay’a beraat

Özgür Özel'in kazandığı CHP kurultayına şaibe karıştırma davasında Ekrem İmamoğlu'na hapis cezası verilirken AK Parti'ye…

21 saat ago

Karadeniz’de gemilerden önce güven batıyor

Singapur'daki uluslararası toplantıda, Karadeniz'in güvensizliği nedeniyle ülkelerin yüklerini İstanbul'da Türk gemilerine aktardığı da konuşuldu.

1 gün ago

Sözcü TV’ye de el kondu, yayın durduruldu, kayyım atandı. Baskı sürüyor

Tele1 ve Halk TV ardından Sözcü TV'ye de el kondu. Böylece son bir yıl içinde…

2 gün ago

Akın Gürlek’in Adalet Bakanlığı görevinin hassasiyetleri ve zorluğu

Adalet Bakanı Akın Gürlek'in siyasi görevi nedeniyle polemiklerin muhatabı olması kaçınılmazdır ama bu kendisini âdetâ…

2 gün ago

Her şey Erişah Arıcan’da mı bitiyor? O zaman şu beş soruya yanıt var mı?

İki kilit noktada bulunan Erişah Arıcan'ın soruşturulması gerekli ama krizin boyutlarının onu aştığı da ortada.…

3 gün ago