ASELSAN tarafından üretilip Sağlık Bakanlığına teslim idilen ilk 30 mobil dijital röntgen cihazı. 26 milyon dolarlık projeyle 2030’a dek 300 cihaz daha teslim edilecek. Askeri alanda dışa bağımlılığının azaltılması, sivil alanda dış bağımlılığın azaltılmasına daha çok destek sağlamalı. (Foto: ASELSAN)
İzmir, Çiğli’de 30 Aralık günü İZBAN istasyonunda treninin gelmesini bekleyen 73 yaşındaki Hamit Öğretim yere yıkıldı; kalp krizi geçiriyordu. İlk müdahaleyi yolcular arasında bulunan bir doktor kalp masajı ve artık sağlık ocaklarında, havalimanlarında, metro istasyonlarında bulunabilen taşınabilir şok cihazı (OED) ile yaptı. Öğretim’in kalbi yeniden atmaya başladı ve o zamana dek yetişen 112 ekibi tarafından hastaneye kaldırıldı. Taşınabilir şok cihazı (OED) bulunmasaydı, muhtemelen orada ölmüş olacaktı. OED cihazı Türkiye’nin askeri sanayi alanındaki öncü kuruluşlarından ASELSAN ürünüydü.
Bugüne dek 20 kişinin hayatının OED ile erken müdahale sayesinde kurtulduğu bilgisi var resmi kayıtlarda. ASELSAN kaynakları, tamamen yerli tasarım ve imalatla 2021’de üretimine başladıkları taşınabilir şok cihazından bugüne tek Türkiye’de 3000 satışa ulaştıklarını, 15 ülkede 12 bin satıcıya da ihraç ettiklerini söylüyor.
OED, Türkiye’de askeri teknolojinin sivil alanda kullanılmasının örneklerinden biri. Başka örneklerine geçmeden önce, dünyadan birkaç örnek verelim.
Askeri Sanayi, Sivil Kullanım
Savunma sanayi ya da savunma teknolojileri yerine daha dolaysız olarak askeri sanayi, askeri teknoloji demek daha doğru.
Askeri teknolojilerin sivil alanda kullanılmasının birkaç faydası var. Birincisi, ülkeler savaşa hazırlık için daha kolay bütçe ayırırken çoğu zaman sivil alandan esirgiyor. Oysa askeri amaçlarla üretilen teknolojilerin bir kısmı sivil alandaki gereksinimlere de yanıt verebiliyor. Aynı zamanda da sivil alana yansıyan telif hakları, satış paylarıyla askeri teknolojilerin geliştirilmesi için ek kaynak sağlanmış oluyor.
Bunun bir örneği Küresel Konumlandırma sistemi, ya da GPS. ABD askeriyesinin füzelerin navigasyon ve yönlendirme hassasiyeti için geliştirdiği GPS sistemi, 1980’lerden itibaren kademeli olarak sivil kullanıma açıldı. Bugün akıllı telefonlardan acil tıp ve afet yönetimine, tarımdan ulaştırmaya kadar hayatımızın bir parçası haline gelen GPS, bugüne dek trilyon dolarlar düzeyinde ekonomi üretmiş durumda.
İnternet, ABD Kara Kuvvetlerinin gizli iç haberleşmesi için ısmarlayıp geliştirilen bir projenin ürünüdür. Mikrodalga fırınlarınız, güçlü ama küçük ölçekte radar istasyonlarıdır. Yapışmaz, teflon tavalar atom bombası yapımının yan ürünlerindendir. Örnekleri çoğaltmak mümkün.
ASELSAN ve Sağlık Bakanlığı
Türkiye’nin önce gelen askeri sanayi kuruluşları ve Sağlık Bakanlığı ile 2015’ten bu yana “Sağlık Endüstrileri Yönlendirme Komitesi” (SEYK) çerçevesinde çalışma yürütüyor.
2020 yılında Covid-19 salgını yayıldığında ortaya çıkan, solunum desteği amaçlı Ventilatör cihazı üretimi için Biyosis şirketindeki teknoloji seri üretilebilir hale getirilmiş. Bugün Türkiye’de ve Ortadoğu ülkelerinin çoğundaki yoğun bakım üretiminde kullanılıyormuş, verilen bilgilere göre.
2024 yılında üretimine geçilen Mobil Dijital Röntgen Cihazının ASELSAN’ın hava savunması için ürettiği Hisar, Siper gibi sistemler kadar önemli sivil alanda. 2030’a dek 26 milyon dolara (*) mal olacak 330 cihazın ilk 30 adedi, ASELSAN Genel Müdürü Ahmet Akyol tarafından, Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz’ın da katıldığı bir törenle 3 Aralık 2025’te törenle teslim edildi Sağlık Bakanı Kemal Memişoğlu’na.
Türkiye Sağlık Enstitüleri Başkanlığı (TÜSEB) ve Hacettepe Üniversitesi ile yapay zekâ destekli çalışmalar var. 2026’da Kalp Akciğer Makinası ve Kalp Durmalarına karşı “profesyonel müdahale” amaçlı Manuel Harici Defibrilatör seri üretimine geçilmesi bekleniyor.
Dış Bağımlığın Azaltılması
Askeri Elektronik Sanayi ASELSAN 1975’te kuruldu. Bülent Ecevit başbakanlığında CHP-MSP koalisyon hükümetinin ABD’nin 12 Mart 1971 askeri darbesi ardından dayattığı afyon ekim yasağını kaldırması, üstüne 1974 Kıbrıs harekâtı ardından askeri ambargo uygulaması, Türkiye’nin ABD’ye bağımlı savunma yapısını sarstı. Cumhuriyetin ilk yıllarında ağırlık verilen askeri sanayinin Türkiye’nin NATO’ya girişi ardından rafa kaldırılmasına ilk stratejik tepkiydi ASELSAN’ın kuruluşu. ROKETSAN da öyle; Türkiye en basit el telsizini, en basit tanksavar roketini yapamaz hale gelmişti.
TUSAŞ’ın canlandırılması ise Turgut Özal zamanında, 1980’lerin sonunda mümkün olabildi. Tayyip Erdoğan döneminde sağlanan tasarım ve üretim sıçramasında özel sektörün de askeri sanayi ve teknolojilere teşvik edilmesi pay sahibi oldu. BAYKAR bu alanda en öne çıkan örnek ama tek örnek değil.
Türkiye’nin kendi askeri ihtiyaçlarını daha çok gidermeye başlayıp dışarıya daha az bağımlı hale gelmesi gayet olumlu. Askeri sanayiye ayrılan kaynaklar sayesinde tıptan ulaştırmaya, tarıma dek sivil alanda da dış bağımlılığın azaltılması daha da olumlu olacaktır.
Not:
(*) Mobil Dijital Röntgen Cihazı, askeri teknolojinin sivil kullanımına iyi bir örnek. Askeri sahra hastanelerinde anında teşhis ve tedavi imkânı demek olan mobil röntgen cihazı, sivil alanda afet bölgelerine taşınabilir olmasından hastanelerin acil servislerine, oradan yaşlı bakımevlerine dek geniş yelpazede kullanım alanına sahip. Muadil cihazların dış piyasada satış fiyatı 100-150 bin dolar arasında. ASELSAN bu cihazın şu anda piyasanın en iyilerinden olduğunu söylüyor. Tasarım ve seri üretim hattı kurulması 26 milyon dolara mal olacak cihazlar, dışarıdan satın alınacak olsa 33 ila 50 milyon dolar ödenmesi gerekir ama elinizde yine teknoloji olmaz, satıcıya bağımlı kalınır.
