Avrupa Birliği artık ticaret politikasını “serbestleşme” dilinden çıkarıp ekonomik güvenlik ve stratejik özerklik sözlüğüne taşıyor. Yeni dönemin parolası, üretimi kıta içine çekmek, kritik sektörlerde Avrupa içi kapasiteyi büyütmek, tedarik zincirlerini kısaltmak, gerektiğinde de Avrupa tercihine dayalı bir sanayi koruması kurmak. Brüksel’in bunu açıkça söylemeye başladığı çerçeve de ortada. Avrupa Ekonomik Güvenlik Stratejisi, rekabeti artırmayı, riskleri yönetmeyi ve ortaklıkları “en geniş yelpazede” kurmayı birlikte hedef olarak koyuyor.
Fakat “Made in Europe” yaklaşımı, kâğıt üzerinde Avrupa sanayisini güçlendirme iddiası taşısa da, pratikte Türkiye gibi zaten entegre bir üretim ortağını dışarıda bırakabilecek bir çizgiye kayarsa, sonuç sadece Türkiye için değil AB’nin kendi ekonomik güvenlik hedefleri için de maliyetli olur. Çünkü Avrupa’nın üretim haritasında Türkiye, “dışarıdaki uzak tedarikçi” değil, aksine otomotivden makineye, elektrik-elektroniğe uzanan pek çok hatta aynı değer zincirinin parçası. 2024’te AB’nin Türkiye’ye mal ihracatı 112 milyar avro, Türkiye’den ithalatı 98,4 milyar avro düzeyinde. Türkiye’nin ihracatının yüzde 41’i AB’ye gidiyor; ithalatının yüzde 32,1’i AB’den geliyor. Bu kadar yoğun karşılıklı bağımlılık varken “Avrupa içi üretim” söylemini Türkiye’yi yok sayarak kurmak, oyunu ekonomik rasyonelden koparıyor.
Türkiye neden panikte?
DEİK Başkanı Nail Olpak’ın kullandığı ifade durumu özetliyor: “Türkiye’nin oyun dışında kalacağı bir senaryoyu kabul edemeyiz.” Olpak, “Made in Europe” hamlesinin hedefinin Asya-Pasifik’e karşı örtük bir koruma adımı olarak okunduğunu, fakat 30 yıldır Avrupa sanayisiyle entegre Türkiye’nin dışlanmasının kabul edilemez olduğunu söylüyor. Üstelik iş dünyasının ajandası sadece “etiket” tartışması değil. AB’nin e-ticarette 150 avroya kadar olan gümrüksüz geçiş muafiyetini kaldırma ve tüm ürünlerden ek gümrük vergisi alma yönelimi de masada. Türkiye, Gümrük Birliği üyesi olarak bu uygulamadan muaf tutulmayı stratejik bir rekabet alanı görüyor.
Paniğin ikinci kaynağı, Gümrük Birliği’nin yapısal asimetrisi. AB, üçüncü ülkelerle STA imzaladığında Türkiye masada olmuyor ama sonuçları Türkiye’yi bağlıyor. Olpak’ın “Masada biz oturmuyoruz… karar alma mekanizmasının içinde yokuz” serzenişi, Türkiye’nin yıllardır yaşadığı ticaret sapması sorununu yeniden görünür kılıyor. Bu tabloya bir de “Made in Europe” ile gelecek olası yerli içerik/Avrupa tercihi koşulları eklendiğinde, Türkiye’nin AB pazarı üzerinden kurduğu büyüme ve yatırım hikâyesi bir anda kırılganlaşıyor.
Türkiyesiz Senaryonun Maliyeti
Türkiyesiz senaryonun AB için neden “daha pahalı, daha yavaş, daha kırılgan” olacağını somut rakamlarla söylemek mümkün: AB-Türkiye Gümrük Birliği sayesinde mal ticareti 2024’te 210 milyar avronun üzerine çıktı ve Türkiye AB’nin dünyadaki 5. en büyük mal ticareti ortağına (toplam AB mal ticaretinin yüzde 4,2’si) yerleşti. Türkiye açısından bağımlılık daha da net. 2024’te Türkiye’nin mal ihracatının yüzde 41’i AB’ye gitti, ithalatının yüzde 32,1’i AB’den geldi; iki tarafta da motorlu taşıtlar, makine ve elektrikli/elektronik ekipman başlıca kalemler. Mal ticaretine ek olarak hizmetlerde de hacim büyüyor. AB-Türkiye hizmet ticareti 2023’te yaklaşık 38 milyar avroya çıktı. AB’nin Türkiye’den en çok ithal ettiği hizmetler ulaştırma ve seyahat, Türkiye’ye en çok ihraç ettiği hizmetler ise ulaştırma ve ICT hizmetleri.
Tam da bu ölçekte bir entegrasyon varken “Made in Europe”ın Türkiye’yi fiilen dışarıda bırakan bir yoruma kayması, AB için sadece bir siyasi tercih değil; 210 milyar avroluk mal akışının ve 38 milyar avroluk hizmet trafiğinin üzerinde yeni sürtünme maliyetleri üretmek anlamına gelir.
AB bu “saçmalığı” neden yapıyor?
Birinci neden jeoekonomi: Çin’le rekabet, ABD ile artan ticaret-sübvansiyon gerilimi ve tedarik zinciri şokları, Brüksel’i sanayi korumacılığına daha açık hale getirdi. Avrupa Komisyonu’nun ağır sanayiye “Made in Europe” bileşenini destekleme çağrısı ve yaklaşan sanayi mevzuatı tartışmaları, bu eğilimin siyaseten güçlendiğini gösteriyor. Ancak AB içinde bile bu konuda çatlak var; bazı üye ülkeler “Buy European” çizgisinde aşırı genişlemeye karşı uyarı yapıyor. Yani mesele tek sesli bir Avrupa planı değil. Farklı ulusal çıkarların, sanayi lobilerinin ve seçim siyasetinin birbirini ittiği bir süreç.
İkinci neden ise Türkiye dosyasının siyasallaşması. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın “asıl engel zihniyet” ve “kimlik siyaseti sürdükçe üyelik mümkün değil” çıkışı, Ankara’nın AB’nin Türkiye’yi eşit ortak olarak görmediğine dair algısını sertleştiriyor. Bu tabloyu besleyen bir diğer gerçek de Türkiye’nin kendi içindeki demokratik gerileme ve hukuk devleti tartışmaları. Ankara bunu çoğu zaman çifte standart olarak okusa da, AB’nin zihniyet ve kimlik siyasetiyle iç içe geçen Türkiye değerlendirmesinde demokratik standartlar meselesi, üyelik ve Gümrük Birliği modernizasyonu başlıklarını daha da kolay siyasallaştıran bir zemin sunuyor.
Türkiye buradan nasıl çıkar?
Çıkışın ana fikri şu: Türkiye, sadece “bizi dahil edin” demekle yetinemez. Türkiyesiz senaryonun AB için neden daha pahalı, daha yavaş ve daha riskli olduğunu somutlaştırmak zorunda. AB’nin 2024 verileri, motorlu taşıtlar, makine ve elektrikli ekipmanın iki yönlü ticaretin omurgası olduğunu söylüyor. Türkiye bu hatlarda Avrupa’nın dayanıklılık hedeflerine “yakın üretim” kapasitesiyle cevap verebilir. Brüksel’e satılacak hikâye, duygusal değil maliyet hesabı olmalı. Misal teslim süreleri, lojistik maliyetleri, ara malı sürekliliği, arz güvenliği.
İkinci adım, Gümrük Birliği modernizasyonunu “ticaret” başlığından çıkarıp ekonomik güvenlik ve yeşil dönüşüm başlıklarına bağlamak. Türkiye’nin regülasyon uyumu, izlenebilirlik, karbon uyumu gibi alanlarda hızlanması; kamu alımları-hizmetler-dijital ticaret gibi eksik kalan alanları masaya koyması, “Made in Europe”ın dışlayıcı yorumunu yumuşatabilecek bir zemin yaratır. Eminim bunu Dışişleri Bakanlığı yetkilileri düşünüyorlardır.
Müttefikleri Çoğaltmak
Üçüncü adım, Avrupa içindeki müttefikleri büyütmek. Bu tartışma Brüksel’de sadece siyasetçilerin değil, sanayi aktörlerinin de kavgası. Türkiye’nin en etkili lobi hattı, “Türkiye dışlanırsa sizin maliyetiniz artar” diyen Avrupalı üretici koalisyonları olacaktır.
Son olarak Türkiye, aynı anda alternatiflerini de görünür kılmalı. AB ile bağ koparmadan, İngiltere gibi pazarlarda derinleşme ve üçüncü ülkelerle ticaret ağını genişletme, pazarlık gücünü artırır.
Mesaj net olmalı. Türkiye panikte, evet; ama çaresiz değil. Çaresiz olan, Türkiye’yi dışlayarak stratejik özerklik inşa edebileceğini sanan Avrupa.
