Fotoğraf son üç günde Karadeniz’de vurulan gemilerden birini gösteriyor. (Foto: DenizHaber)
Karadeniz’de son 3 gün içinde yaşananlar, Rusya-Ukrayna savaşının denizde yeni ve daha tehlikeli bir aşamaya geçtiğini gösteriyor.
5 Ekim’de Romanya’nın münhasır ekonomik bölgesinde Türkiye bağlantılı Royad Mammadov saldırıya uğrayarak battı. Romanya makamları iki kişinin hayatını kaybettiğini, 11 kişinin kurtarıldığını açıkladı. Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski saldırının Rus İHA’larıyla gerçekleştirildiğini söylerken, Romanya saldırının kaynağını henüz resmen teyit etmiş değil.
Bir gün sonra bu kez Bulgaristan’ın münhasır ekonomik bölgesinde iki ticari gemi hava ve deniz dronlarının saldırısına uğradı. Togo bayraklı Alfa Watan battı, Bulgaristan 10 kayıp mürettebatı atama çalışmalarını bıraktı. Palau bayraklı Able ise vurulduktan sonra yandı ve 18 kişilik mürettebatı tahliye edildi. Bulgaristan Başbakanı Rumen Radev saldırının failini açıklamak için henüz erken olduğunu söylerken yaşananları uluslararası hukukun açık ihlali olarak nitelendirdi.
Ölenler arasında Türk vatandaşı yok ama böylece üç gün içinde Karadeniz’in Romanya ve Bulgaristan’a uzanan batı hattında üç Türkiye bağlantılı ticari gemi saldırıya uğramış oldu.
Karadeniz’de savaş riski artıyor
Meseleyi Türkiye açısından önemli hale getiren yalnızca gemilerin Türkiye bağlantılı olması değil. Asıl değişim, savaşın yarattığı deniz güvenliği riskinin Ukrayna kıyılarından giderek uzaklaşması. Şimdiye kadar Karadeniz’deki ticari denizcilik açısından temel riskler Ukrayna limanlarına yönelik saldırılar, sürüklenen mayınlar ve Rusya ile Ukrayna arasındaki deniz savaşıydı.
Romanya ve Bulgaristan’ın münhasır ekonomik bölgelerinde peş peşe gerçekleşen son saldırılar ise risk coğrafyasının genişlediğini ortaya koyuyor. Daha önce Türkiye’nin münhasır ekonomik bölgesinde de gemiler saldırıya uğramış, Ankara hem Moskova hem Kiev’i uyarmıştı. Münhasır ekonomik bölge ile karasuları arasındaki hukuki fark nedeniyle bu olayları doğrudan NATO topraklarına yapılmış saldırılar şeklinde değerlendirmek mümkün değil.
Buna rağmen aynı zamanda AB üyesi olan iki NATO üyesi ülkenin ekonomik bölgelerinde sivil gemilerin vurulması, Ukrayna savaşı ile NATO’nun Karadeniz güvenliği arasındaki gri alanı daraltıyor. Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen’in saldırıları “kabul edilemez” olarak nitelendirmesi ve Bulgaristan’ın beş yeni hava savunma sistemi tedarik etmeyi planlaması da Sofya ve Brüksel’de risk algısının değişmeye başladığına işaret ediyor.
Mayınlardan dronlara yeni sınamalar
Bu tablo Türkiye açısından ilginç bir başka gelişmeyle aynı zamana denk geliyor. Türkiye, Romanya ve Bulgaristan’ın kurduğu MCM Karadeniz Görev Grubu tam da saldırıların yaşandığı günlerde on ikinci kez aktive edildi. Romanya Deniz Kuvvetlerinin 7 Ekim açıklamasına göre Rumen mayın avlama gemisinin yanı sıra iki Bulgar gemisi ile Türkiye’nin TCG Akçay gemisi görev grubunda yer alıyor.
Grubun görevi yalnızca mayın temizlemek değil, gözetleme, keşif, seyir tehlikelerinin ortadan kaldırılması ve deniz trafiğinin güvenliğinin korunmasını da içeriyor. Dört gemi ayrıca 12-16 Ekim arasında Türkiye’nin düzenlediği NUSRET-26 tatbikatına katılacak. Millî Savunma Bakanlığının açıklaması da NUSRET-26’ya MCM unsurlarının yanı sıra NATO’nun Daimî Mayın Karşı Tedbirleri Görev Grubu’nun ve çok sayıda müttefik ülkenin katılacağını gösteriyor.
Dengeyi korumak zorlaşıyor
Ancak yeni tehdit mayından çok daha karmaşık. Ticari gemileri hava ve deniz dronlarından korumak mayın taramanın ötesinde istihbarat paylaşımı, sürekli gözetleme, erken uyarı, elektronik harp ve gerektiğinde hava ve deniz unsurlarının koordinasyonunu gerektiriyor.
Dolayısıyla önümüzdeki dönemin önemli sorularından biri, Türkiye-Romanya-Bulgaristan mekanizmasının görev alanının değişen tehditlere ne ölçüde uyarlanabileceği olacak. Ankara açısından bunun hassas bir tarafı da bulunuyor.
Türkiye savaşın başlangıcından beri Montrö rejimini uygularken Moskova ve Kiev ile konuşabilen az sayıdaki NATO başkentinden biri olmaya ve Karadeniz’de daha geniş bir Rusya-NATO karşılaşmasını sınırlamaya çalıştı. Fakat Türk ticari çıkarlarının doğrudan zarar görmeye başladığı bir ortamda diplomatik dengeyi korurken deniz güvenliğinde daha aktif olmak giderek zorlaşabilir.
Karadeniz’de yeni güvenlik düzeni
Karadeniz’in güvenlik gündemi dört yılda önemli ölçüde değişti. Önce savaşın Ukrayna limanlarını kapatması ve tahıl ihracatının geleceği tartışıldı. Ardından sürüklenen mayınlar, enerji altyapısı ve denizaltı hatlarının korunması öne çıktı. Şimdi bunlara hava ve deniz dronlarıyla ticari gemilerin vurulması ekleniyor.
Dolayısıyla mesele artık yalnızca yeni bir tahıl koridoru oluşturmak ya da tarafları sivil gemilere saldırmama konusunda ikna etmek değil. Ticari deniz trafiğinin fiilen korunabileceği daha kapsamlı bir bölgesel güvenlik düzenine duyulan ihtiyaç giderek belirginleşiyor. Türkiye, Romanya ve Bulgaristan’ın oluşturduğu mekanizma bu nedenle başlangıçta öngörülenden çok daha önemli bir işleve doğru evrilebilir.
Türkiye açısından ise asıl kırılma burada başlıyor. Ankara savaşın başından beri Karadeniz’de kendisine oldukça özel bir alan açtı ve Montrö’yü uyguladı, Rusya ile ilişkilerini koparmadı, Ukrayna’yı destekledi, tahıl koridorunda arabuluculuk yaptı dahası NATO’nun Karadeniz’de Rusya ile doğrudan karşı karşıya gelmesini istemedi. Fakat savaş Türkiye’nin kapısına artık yalnızca diplomatik dosyalarla gelmiyor.
Türkiye’nin rolü değişebilir mi?
Türkiye bağlantılı ticari gemilerin Romanya ve Bulgaristan açıklarında vurulması, Ankara açısından Karadeniz’i bir arabuluculuk meselesinden giderek doğrudan bir ulusal güvenlik meselesine dönüştürüyor. Eğer saldırılar devam eder ve ticari deniz trafiğinin güvenliği daha da bozulursa Türkiye’nin yalnızca Moskova ve Kiev’le konuşması yeterli olmayabilir. Çok yakın bir gelecekte Romanya ve Bulgaristan’la birlikte daha görünür gözetleme, koruma ve caydırıcılık tedbirleri gündeme gelebilir.
Bu görünüme, Türkiye’nin Karadeniz’de giderek önem kazanan doğal gaz üretim çıkarlarını da eklemek gerekiyor.
İşte o noktada Ankara’nın bugüne kadar başarıyla koruduğu hassas denge çok daha zor bir sınavla karşılaşacak. Çünkü Karadeniz’de savaş alanı genişledikçe Türkiye’nin önündeki soru da değişiyor. Ankara daha ne kadar arabulucu olarak kalabilir ve ne zaman güvenlik sağlayıcısı olmak zorunda kalır? İşte bu önemli soruların yanıtı Türkiye’nin yakın gelecekte izleyeceği yolu da belirleyecek.
