AB, 23’üncü ve 24’üncü fasılların açılmasına konulan engelleri kaldırmalı; Gümrük Birliği’nin modernleştirmekten ve insanların temasını kolaylaştırmaktan kaçınmayı bırakmalıdır. Türkiye ise yargı bağımsızlığını ve özgürlükleri geliştirmeli, bunları AB’nin eleştiri kozu olmaktan çıkarması gerekir.
Avrupa Komisyonunun 2026 Türkiye raporuna göre yargı bağımsızlığında gerileme sürüyor. Yürütmenin yargı üzerindeki etkisi giderilmiyor. Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarının uygulanmaması hukuk düzenini zedeliyor. Demokratik kurumların işleyişi ve temel özgürlükler bakımından kaygılar derinleşiyor. Bu acı gerçeklerin bir sonucu olarak AB raporu; Türkiye’nin yolsuzlukla mücadele konusunda başlangıç aşamalarında olduğunun da altını çiziyor. Belediyelere yönelik örgütlü yolsuzluk soruşturmaları ile devasa fon dolandırıcılığı da bunu doğruluyor.
AB raporundaki eleştirilerden kaçamayız. AB eleştirdiği için değil, kendi menfaatimiz o yönde olduğu, kendi insanımız öyle istediği için bağımsız yargıyı, hesapverir yönetimi ve temel hak ve özgürlükleri çağdaşlarından da ileri gider şekilde gerçekleştirmeliyiz. Zira Brüksel’in tutarsızlıkları Ankara’nın kendi iç yönetim düzenimize yönelik sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Fakat AB’nin kendi siyasetini de sorgulaması, Türkiye’yi hukuk devletinden uzaklaşmakla eleştiren AB’nin, Türkiye’yi hukuk devletine yaklaştırabilecek müzakere yolunu kapalı tutmasının tutarsızlığını kabul etmesi gerekiyor.
İlkeler raporda, engeller masada
Üyelik fasıllarının 23’üncü faslı yargı ve temel hakları; 24’üncü faslı adalet, özgürlük ve güvenliği kapsıyor. Bu iki faslın amacı, aday ülkelerin hukukun üstünlüğüne dayanan bir toplum oluşturmasına yardımcı olmak. Zira bunlar sıradan teknik başlıklar değil, birlikte yaşamanın temel güvenceleridir.
26 Ekim 2022’de Yetkin Report’ta yayımlanan yazımda, bu fasılların raporun önüne alınmasını olumlu karşılamıştım. AB’nin genişleme yaklaşımı da temel reformların önce ele alınmasını, bu alandaki müzakerelerin ilk açılıp son kapatılmasını öngörüyor.
Ne var ki Türkiye bakımından bu iki fasıl hâlâ açılmadı. Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (GKRY), 2009’da bu başlıkları da içeren altı faslı siyasi olarak bloke etti. Müzakerelerin fiilen durduğunun ilan edilmesi ise 2018’de geldi. Fasıl açmak, Türkiye’deki ihlalleri affetmek değildir. Tam tersine, giderilmelerini açık ölçütlere, somut taahhütlere ve düzenli denetime bağlamanın yoludur. Müzakere masası bir başarı ödülü değil, dönüşüm aracıdır.
Reform çıpası olabilecek bir yolu siyasi gerekçelerle kapalı tutan AB’nin, bu konularda geri gidişi yalnızca raporlamakla çelişkiye düşüyor. Zira ilkeleri savunmak, onların gerçekleşmesini sağlayacak araçları da işletmeyi gerektirir. Kabul etmek gerekir ki: bu şartlarda AB’nin Türkiye’ye tam üyelik imkânı vereceği gibi olmayacak bir konuda olumsuz rapor yayınlaması ipe un sermek, üyelik vaadini vadesini gelmez ayın sonuna ertelemek gibi bir şeydir.
23 ve 24. Fasıllar neden açılamıyor?
AB’nin 23 ve 24. fasılların açılmamasını GKRY’nin engeline bağlaması da ayrıca sorgulanmalıdır.
Kıbrıs’ın bağımsızlığı, toprak bütünlüğü ve güvenliği, 1960 Garanti Antlaşması’yla Türkiye, Yunanistan ve Birleşik Krallık’ın garantörlüğüne bağlanmıştı. Türkiye’nin 1974’te garantörlük hakkı gereğince adadaki Türk nüfus lehine müdahalesi ile Kıbrıs fiilen Türk nüfusu ve Rum nüfusu olarak ikiye bölünmüş; her iki nüfus da kendi yönetimlerini oluşturmuştu.
Aradan geçen zamanda bu bölünmüşlüğe kalıcı bir çözüm bulunamadı. AB, ise fiilen bölünmüş adada buna bir çözüm bulunmasını beklemeden, adanın kuzeyindeki Türk nüfusu temsil etmediği açıkça ortada iken, güneyindeki Rum nüfusun seçtiği yönetimin üyelik başvurusunu 1 Mayıs 2004’te kabul etti. Üstelik üyelikten yalnızca bir hafta önce, 24 Nisan 2004’te yapılan referandumlarda, BM’nin çözüm planını Kıbrıslı Türkler kabul etmiş, Rumlar reddetmişti.
Uluslararası hukuku göz ardı eden AB, adadaki Türk nüfusunun kendi geleceğini tayin etme hakkını da göz ardı etti. Hatta daha da ileri giderek GKRY’nin egemen olmadığı Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nde uygulanması mümkün olmayan AB hukukunun uygulanmasını, sözde, askıya aldı. Böylece AB, tek taraflı olarak Türkiye’nin de taraf olduğu uyuşmazlıkta taraf haline gelip, uyuşmazlığı da kendi karar mekanizmasının içine taşıdı. Bu, sonuçları öngörülemeyen bir kaza değil, bilinçli bir siyasi tercihti.
Şimdi AB, bizzat kendi yarattığı bu duruma dayanarak temel ilkelere ilişkin 23’üncü ve 24’üncü fasılları görüşmeye açmaktan kaçınıyor. Nitekim 2004’te AB üyesi yapılan GKRY, Aralık 2009’da Türkiye ile ilişkilerin normalleşmesini şart koşarak arasında yargı ve temel hakları kapsayan 23. fasıl ile adalet, özgürlük ve güvenliği kapsayan 24. fasıl da olan altı faslı tek taraflı bloke etti. Böylece bu fasılların açılması halinde sağlanacak gelişmeyi önleyen AB’nin bizzat kendisi oldu.
Kullanışlı mazeret: GKRY vetosu
Şu gerçeği de ortaya koyalım: adanın güneyindeki 997 bin kişilik nüfus; 450 milyonluk AB’nin ortak iradesi ve uzun vadeli menfaatini belirleyemez. Eğer diğer AB ülkeleri, istememiş olsaydı, GKRY vetosu engelleyici olamazdı. AB’nin oybirliği kuralı, tek bir üyenin vetosunun hukuken mümkün olması, siyasi sorumluluğun yalnızca veto koyana ait olduğu anlamına gelmeyeceği açıktır. AB’nin eleştirdiği Türkiye’de hukukun üstünlüğü sorunlarında gelişme sağlayacak müzakereleri başka bir siyasi uyuşmazlığa bağlamak, AB’nin savunduğu temel ilkeleri pazarlık malzemesine dönüştürür.
AB’nin Türkiye ile demokratik bütünleşmeden sağlayacağı büyük ve uzun vadeli yararı, yalnızca GKRY’nin itirazı yüzünden gözden çıkardığı açıklaması inandırıcı değildir. Bana göre, GKRY engeli tam üyeliğe kabul edilmeyecek olan Türkiye’nin önüne konan kullanışlı bir mazeretten başka bir şey değildir.
AB’ye tam üye olarak kabul edilmeyecek olsa bile Türkiye’nin hukuk devleti eksiklerini gidermesi kendi sorumluluğudur. Ancak İlkeleri ilişkinin temeli değil, gerektiğinde kullanılan bir eleştiri aracına dönüştürmek, Türkiye’nin hukuk ve demokrasi dönüşüme katkı sağlamak yerine GKRY mazeretinin arkasına sığınması AB’nin kendi içinde çelişkili ve Türkiye’ye çifte standart uygulamaktır. Avrupa’nın menfaati ve ihtiyacı, Türkiye’yi dışarıda tutmanın mazeretlerini çoğaltmak değil; ortak hukuk içinde bütünleşmenin yolunu açacak siyasi iradeyi göstermektir.
Menfaat varsa yol bulunuyor
AB, Haziran 2026’daki ortak açıklamada ticaret, enerji, ulaştırma, dijitalleşme, göç, güvenlik ve savunma alanlarında Türkiye ilişkileri geliştirme iradesini ortaya koydu. Demek ki AB, üyelik sürecini durdurmuşken çıkar alanlarında yeni yollar açabiliyor.
İkili ilişkilerde menfaat gözetilmesi yanlış değildir. Türkiye de kendi menfaatini gözetmelidir. Yanlış olan, kısa vadeli ihtiyaçlar için gösterilen siyasi esnekliğin, uzun vadeli demokratik bütünleşme söz konusu olduğunda kaybolmasıdır.
Rapor, özellikle sınırların gözetilmesi ve korunmasında ilerleme kaydedildiğini belirterek Türkiye’nin mültecilere sağladığı desteği de teslim ediyor.
Peki, göçü yönetmek için kurulabilen iş birliği neden hukuk devletini güçlendirecek güvenilir bir üyelik yoluna dönüşemiyor? Türkiye, ihtiyaç olduğunda vazgeçilmez ortak, ortak geleceği konuşma zamanı geldiğinde bekletilecek aday mı?
Otuz yıllık dengesiz düzen
Son günlerde “Made in EU” konusunda daha güncel bir örneğini yaşamakta olduğumuz, AB’nin dengeli uluslararası siyasi ve ekonomik ilişkiler kurmak yerine sadece kısa vadeli menfaatlerini gözeten dar görüşlü yaklaşımının daha uzun süreli bir örneği Gümrük Birliği!
1996’dan beri uygulanan gümrük birliği karşılıklı ticareti ve üretim bağlarını büyüttü. Fakat kapsamı ve işleyişi günün ihtiyaçlarını karşılamaktan çok uzak. Aralık 2016’da modernleşme ve ilişkilerin hizmetler, kamu alımları gibi alanlara genişletilmesi için öneri sunmasına rağmen AB tarafı, aradan yaklaşık on yıl geçmesine rağmen gümrük birliği modernizasyonu müzakerelerini başlatılmadı.
Sorun bilinmiyor değil; çözümün önü siyasi olarak açılmıyor.
Türkiye, Gümrük Birliği kapsamındaki AB kurallarına uyum sağlamakla yükümlü fakat bu kuralların oluşumunda üye devletler gibi söz sahibi değil. Üstelik AB’nin üçüncü ülkelerle yaptığı ticaret anlaşmaları da Türkiye’ye aynı pazarlara kendiliğinden ve eşzamanlı erişim sağlamıyor.
Makineye açık, mühendise kapalı
Bir başka çelişkiyi AB’ye bir makine ihracatı üzerinden düşünelim. Türkiye’de üretilen bir makine, Gümrük Birliği kapsamında Fransa’ya satılan makine AB içinde serbestçe dolaşıyor. Fakat onu kuracak mühendisin seyahati vize işlemleriyle kısıtlanıyor.
Mühendis vizesini zamanında alamadığında makine gitmiş, onu çalıştıracak kişi geride kalmış oluyor. Böyle bir engelin maliyetini yalnız Türk üretici değil Fransız alıcı, üretime başlayamayan işletme ve tüketiciler de ödüyor.
Türkiye’nin vize serbestisi için kalan altı ölçütü sağlaması kendi yararına fakat bu durum AB üyelerinin vize sistemlerini kolaylaştırmayıp zorlaştırmasının sebebi olamaz. Temmuz 2025’te şartları sağlayanlara daha uzun süreli çok girişli vize verilmesini kolaylaştıran düzenleme vize serbestisinin yerine geçemez.
Roma’dan kalan ders
Avrupa, tarih boyunca dünyanın önemli güç merkezlerinden biri oldu. Roma’nın gücünün dayanaklarından biri, Akdeniz havzasını siyasi, ekonomik ve toplumsal bakımdan bütünleştirmesiydi. Anadolu, Kuzey Afrika ve Doğu Akdeniz bu dünyanın dışında değil, içindeydi. Deniz, farklı kıyıları ayıran bir sınırdan çok birbirine bağlayan bir yoldu.
Bugün bu coğrafyadaki bütün ülkelerin, özellikle AB ve Türkiye’nin ortak ileri görüşlü hedeflerde buluşarak birlikte hareket etmesi, tarihin gösterdiği coğrafi imkânı, eşitlik ve ortak hukuk içinde değerlendirmesi ve ilerlemesi gerekiyor.
Avrupa’nın yalnızca bir pazar, üretim üssü veya göçü tutan ülke olarak değil; ortak geleceği kuracak eşit bir ortak olarak Türkiye’ye ihtiyacı vardır.
Dünyada güç merkezleri yeniden şekillenirken, Avrupa’nın yapması gereken doğal ortağı Türkiye’yi uzakta tutmak değil, birlikte hareket ederek ortak gücünü büyütmektir. Aksi tercih, Avrupa’yı bağımsız bir merkez olmak yerine başka güçlerin kararlarına bağımlı bir çevreye, giderek onların uydusuna dönüştürme riskini artırır.
Hukukun üstünlüğünü gerçekleştirmiş bir Türkiye’nin insan kaynağı, üretim gücü ve coğrafi bağlantılarıyla bütünleşmesi, Avrupa’ya yeni bir dinamizm kazandırabilir. Böyle bir birliktelik yalnız tarafların refahını artırmaz; çevresindeki çatışmaları yatıştırabilecek, dünyada barış ve huzurun hâkim olmasına daha güçlü katkı sunabilecek bir merkez oluşturabilir. Kısa vadeli menfaatlerini korurken uzun vadeli gücünü aşındıran AB’nin asıl görmesi gereken budur.
Bunun yolu ilkeleri gevşetmek değil, ciddiye almaktır. AB, 23’üncü ve 24’üncü fasılların açılmasına konulan engelleri kaldırmalı; Gümrük Birliği’nin modernleştirmekten ve insanların temasını kolaylaştırmaktan kaçınmayı bırakmalıdır. Türkiye ise yargı bağımsızlığını ve özgürlükleri geliştirmeli, bunları AB’nin eleştiri kozu olmaktan çıkarması gerekir.
