2027-2029 dönemini kapsayan yeni Orta Vadeli Program (OVP) Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz tarafından açıklandı. (Foto: X / Cevdet Yılmaz)
Yılın üçte ikisini tamamladık. Önce mevcut ekonomik durumu ele alacağım. 6 Eylül Pazar günü 2027-2029 dönemini kapsayan yeni Orta Vadeli Program (OVP) açıklandı. Daha sonra OVP’nin önemli gördüğüm unsurlarını değerlendireceğim.
Mevcut Durum: Büyüme
Sanayicilerden gelen şikâyetler giderek artıyor. Özellikle tekstil, deri ve giyim sektörlerinde önemli üretim düşüşleri yaşanıyor. Sektörel ayrıntıya girmeden, bir bütün olarak incelendiğinde ise son 60 yıllık ortalama büyüme oranımızın –ki yüzde 4,6 civarındadır- yarısı düzeyinde kalan bir performans var. Yılın ikinci çeyreğine ilişkin GSYH gelişmeleri Ağustos ayının son günü açıklandı. Bir yıl öncesinin aynı çeyreğine kıyasla yüzde 2,3 oranında büyüdük. Bu, son beş çeyreğin en düşük büyüme oranıdır (Grafik 1). Yeni OVP’nin 2026 büyüme tahmini ise yüzde 3,3 düzeyinde; üçüncü çeyreğe ilişkin öncü göstergeler dikkate alındığında, iyimser görünüyor.
Büyüme potansiyelin altında
İkinci çeyrekteki GSYH’yi, bir yıl öncesinin aynı dönemi ile değil de bir çeyrek öncesi ile kıyasladığımızda ise, farklı bir tablo ortaya çıkıyor. İkinci çeyrekteki büyüme yüzde 1,1 oluyor. Bazı ülkeler ve iktisatçılar, (yılın dört çeyreğinde bu düzeyde büyürsek yıllık büyüme ne olurdu sorusunun yanıtı olarak) çeyreklik büyümenin yıllıklandırılmış değerine özel bir önem veriyorlar. Bu değer yüzde 4,5. Çeyreklik büyüme önceki iki çeyreğe kıyasla oldukça yüksek (Grafik 2).
Bir yıl öncesinin aynı çeyreğine kıyasla potansiyelimizin çok altında, bir çeyrek öncesine kıyasla ise potansiyelimiz civarında bir büyüme var.
Nasıl yorumlayacağız? Bir gariplik mi var? Yok. Çeyreklik büyüme performansı ileride de devam edecekse, yıllık büyümenin gösterdiği kötü gidişattan kurtulacağımız anlamına gelir. Öyle mi peki?
İhracattaki artış sürdürülebilecek mi?
GSYH’nin alt bileşenlerine inildiğinde bu soruları yanıtlamak mümkün oluyor. GSYH’nin en büyük alt kalemi olan özel tüketim harcamaları ikinci çeyrekte (bir çeyrek öncesine göre) yüzde 1,3 oranında azalmış (bir önceki çeyrekte de azalmıştı). Yatırım harcamaları ise ne artmış ne azalmış. Devletin tüketim harcamalarında da düşüş var.
Peki, yüzde 1,1 çeyreklik büyüme nasıl olmuş da olmuş? Olmuş, çünkü, geriye kalan net ihracat (ihracat eksi ithalat) kalemi çarpıcı biçimde yükselmiş: İhracattaki artış yüzde 6,2, ithalattaki azalma ise yüzde 1,8 düzeyinde. İç talep düşerken, dışarıya (bir çeyrek öncesine kıyasla) daha fazla mal satmış, dışarıdan ise daha az mal satın almışız. Oysa ihracat önceki iki çeyrekte önemli ölçüde düşmüştü. Liranın reel değeri ve buna bağlı olarak tekstil, giyim ve deri sektörlerindeki ihracat düşüşü dikkate alındığında, ihracattaki bir çeyreklik artışın sürüp sürmeyeceği haklı bir soru oluyor. Seçimin yaklaştığını da dikkate almak gerekiyor; aşağıda yeni OVP çerçevesinde değerlendireceğim.
İşsizlik, Enflasyon ve Ücretler
Temmuz ayında yüzde 8,1 düzeyinde olan işsizlik oranı, sadece işsiz olup iş arayanların, istihdam edilenlerle işsizlerin toplamına bölümünden elde ediliyor. Oysa bir de işsiz olsa da iş aramayan, ancak kendisine iş teklif edildiğinde çalışmaya hazır olanlar ile haftada çok kısa süre çalışan ve daha fazla süre çalışmak istemelerine rağmen istihdamda sayılanlar var. Bu nedenle işsizler ile diğer iki gruba dahil olanların toplamını dikkate alan geniş tanımlı işsizlik oranına (da) bakmak gerekiyor. Bu oran yüzde 30,6. Son on yılın ortalaması yüzde 22,7; o da yüksek ama açık ki yüzde 30,6 çok daha yüksek.
Yıllık tüketici ve üretici enflasyonları hem çok katılar hem de yüksektir (Grafik 3 ve 4). Tüketici enflasyonu son on üç aydır ortalaması olan yüzde 31,9 etrafında çok dar bir koridorda seyrediyor. Benzer durum üretici enflasyonu için de geçerli. Yeni OVP’nin 2026 sonu tahmini de yüksek: yüzde 28,4. Enerji fiyatlarının mevcut seyri dikkate alındığında biraz iyimser görünüyor ama imkânsız da değil.
Çalışanların önemli bir kısmı asgari ücret alıyor. Asgari ücret net 28 bin 75 lira. Çoğu emeklinin emekli maaşı ise asgari ücretin de altında. Öte yandan TÜRK-İŞ’in Ankara’da yaşayan dört kişilik bir aile için açıkladığı açlık sınırı (aylık gıda harcaması) Ağustos ayında 37 bin 388 lira düzeyinde gerçekleşti. Yorum yapmaya gerek var mı?
Yeni OVP : adı güncelleme
Yeni OVP’de 2027 büyüme tahmini 4,2. Seçimin yaklaştığı ve her seçim öncesinde bu mümtaz coğrafyada çok ‘renkli’ seçim uygulamalarına şahit olduğumuz dikkate alınırsa, neden olmasın diye not düşüp geçiyorum.
2027 sonu enflasyon hedefi yüzde 21 olarak açıklandı. Açıklandı dediğime bakmayın, aslında yukarıya doğru güncellendi. Hem de ne güncelleme! Merkez Bankası yılda dört enflasyon raporu yayımlıyor. 12 Şubat 2026’da yayımlanan ilk raporda 2027 sonu için konulan hedef yüzde 9. Evet, bir yanlışlık yok; yeni OVP’nin açıklanmasından yedi ay önce hedef yüzde 9’du. Şimdi yüzde 21.
Durun, iş bununla kalmıyor.
14 Mayıs’ta yayımlanan yılın ikinci enflasyon raporunda hedef yüzde 15’e yükseltildi. 13 Ağustos’ta (üçüncü raporda) hedefin bu düzeyde sabit tutulduğunu öğrendik. Farklı bir ifadeyle, yeni OVP’nin açıklanmasından 24 gün önce hedef yüzde 15’ti; artık 6 puan daha yüksek.
Hedefler çok sık değişiyor
Hedef bu kadar sık değişiyor ve her değişiklikte hep bir üst düzeye çıkıyorsa, hedef koymanın ne gibi bir anlamı kalıyor? Hedef, sonuçta ileriye doğru bir ışık tutmak ve gelecek dönemlerin enflasyonu açısından önemli olan fiyat ve ücret belirleme davranışlarında dikkate alınması için açıklanıyor. Sizce bu davranışlar bu durumdan nasıl etkilenir?
Peki, yüzde 21’e ulaşılabilir mi? 2026’nın sonunu yüzde 30 ile kapatırsak, “Neden olmasın?” denilebilir. Ama savaşların da etkisiyle enerji fiyatlarındaki gidişat, seçime yaklaşıyor olmamız ve enflasyonda uzunca bir süredir devam eden katılık dikkate alındığında, ‘Neden olmasın?’ demek biraz iyimser kalıyor.
Bu arada, OVP’de “yönetilen yönlendirilen fiyatlar enflasyon tahminleri ve hedefleriyle uyumu artırılacaktır. Tarımsal ürünlerin alım fiyatları, kamu maliyesine etkileri, piyasa dinamikleri ve program dikkate alınarak geçmiş enflasyona endeksleme davranışının azaltılmasına yardımcı olacak şekilde belirlenecektir” deniliyor. Güzel elbette ama “daha önceleri nerelerdeydiniz” diye de bir şarkı sözü var.
Daha önceleri nerelerdeydiniz?
Dar kapsamlı işsizlik oranında 0,1 puanlık bir düşüş öngörülüyor. Dolayısıyla, 2027 sonu için tahmin edilen işsizlik oranı yüzde 8. Geniş tanımlı işsizlik oranı için bir tahmin yok, ama bu oranın azaltılmasına yönelik politikaları içeren bir alt başlık yer alıyor. Yeni kreşlerin açılması, yeniden beceri kazandırma programları, ebeveyn izin ve bakım programları gibi maddeler içeriyor. Az önce belirttiğim şarkı sözü burada da şüphesiz geçerli. Ama olumlu taraftan yaklaşayım: Bu belirtilenler yapılabilirse, önemli bir adım atılmış olur.
Şüphesiz OVP çok fazla alanı kapsıyor. Çok sayıda politika önermesi içeriyor. Bu yazıda büyüme, işsizlik ve enflasyon çerçevesinin dışına çıkmadım. Kalan kısmı başka bir yazıda ele almak gerekiyor.
