İran’ın savaşı kaybetmesi durumunda, petrol ve doğal gaz gelirlerinin bir kısmını dış kayıplar için tazminat olarak ödemek zorunda kalması ülke ekonomisi üzerinde ayrıca yıkıcı etkiye yol açabilir. Fotoğrafta İran’ın en önemli petrol işleme tesislerinden Bender Abbas rafinerisi görülüyor. (Foto: Wikimedia)
Savaşlar çoğu zaman silahlar sustuğunda bitmez. Çoğu durumda asıl hesaplaşma hemen sonrasında başlar, daha acımasız ve maliyetlidir — mahkeme salonlarında, tahkim panellerinde ve uzun süren finansal müzakerelerde. Avukatlar sahaya inerler. nKörfez’de kritik enerji altyapısı, limanlar ve ticari gemiciliğe yönelik saldırılarla tırmanan son çatışmalar, zamanla uluslararası tazminat davalarının uzun ve karmaşık bir zincirini tetikleyebilir. Eğer sorumluluk İran’a atfedilirse ki öyle olacağı anlaşılıyor, ülke onlarca yıl sürebilecek hukuki ve mali yüklerle karşı karşıya kalabilir.
Dünyanın Enerji Damarındaki Hasar
Körfez’in stratejik önemi abartılamaz. Küresel petrol tüketiminin yaklaşık %20’si — günde yaklaşık 20 milyon varil — ve dünya LNG arzının neredeyse beşte biri Hürmüz Boğazı’ndan geçiyor. Bu da burayı dünyanın en kritik enerji dar boğazlarından biri haline getiriyor. Kısa süreli kesintiler bile küresel piyasalarda zincirleme etkiler yaratabiliyor.
Son çatışmalar bu sistemin ne kadar kırılgan olduğunu bir kez daha ortaya koydu. Tankerler hasar gördü, bazı limanlar geçici olarak kapatıldı ve sigorta primleri hızla yükseldi. Bazı durumlarda tankerler için savaş riski sigortası gemi değerinin yüzde 0,25’inden yaklaşık yüzde 3’üne kadar çıktı. Bu da tek bir seferin maliyetine milyonlarca dolar eklenmesi anlamına geliyor.
Ancak geciken sevkiyatlar ve artan sigorta maliyetleri hikâyenin yalnızca bir parçası. Enerji trader’ları, sigorta şirketleri ve lojistik firmaları şimdiden kesintiye uğrayan tedarik zincirleri, zarar gören gemiler ve durdurulan ihracat nedeniyle oluşan kayıpları hesaplamaya başladı.
Enerji Kesintisinin Ekonomik Bedeli
Enerji piyasaları jeopolitik şoklara son derece hassastır. Analistler ve Katar Enerji Bakanı, gerilim sürer veya daha da tırmanırsa Brent petrol fiyatının 120–150 dolar bandına çıkabileceğini öngörüyor. Bu seviyeler en son büyük küresel kriz dönemlerinde görülmüştü.
Ancak ekonomik hasar bununla sınırlı kalmayabilir. Üretimin durması, yükleme terminallerinin hasar görmesi ve deniz taşımacılığındaki aksaklıklar milyarlarca dolarlık gelir kaybına yol açabilir. Körfez üreticileri sürekli ihracat akışına bağımlıdır ve bu akıştaki herhangi bir kesinti küresel tedarik zincirleri boyunca yankılanır.
Uluslararası petrol şirketleri, tanker operatörleri ve liman işletmeleri için bu tür kayıplar genellikle sessizce ortadan kaybolmaz. Çoğu zaman hukuki süreçlere taşınır.
İkinci Cephe: Uluslararası Hukuk
Silahlar sustuğunda devreye genellikle hukukçular girer. Devletler, şirketler ve sigorta kuruluşları zararlarının karşılanması için uluslararası mahkemelere ve tahkim mekanizmalarına başvurabilir. Talepler altyapı hasarı, kaybedilen ihracat gelirleri, gemi zararları ve çevresel tahribatı kapsayabilir.
Tarih bunun çarpıcı bir örneğini sunuyor. Irak’ın 1990’da Kuveyt’i işgalinden sonra Birleşmiş Milletler BM Tazminat Komisyonu’nu (UNCC) kurdu. Bu komisyona toplam 352 milyar dolarlık tazminat başvurusu yapıldı. Irak sonunda 52 milyar dolar tazminat ödedi ve bu ödemeler petrol gelirlerinden yapılan kesintiler yoluyla yaklaşık otuz yıl sürdü.
Benzer bir mekanizmanın — resmi ya da gayri resmi — mevcut çatışmanın ardından da ortaya çıkması şaşırtıcı olmayacaktır.
Tazminatlar Nasıl Tahsil Edilebilir?
Büyük ölçekli tazminatlar genellikle nakit ödemeler şeklinde yapılmaz. Uluslararası sistem daha karmaşık mekanizmalar geliştirdi.
Bunlar arasında:
• Dondurulmuş yabancı varlıkların kullanılması
• Enerji ihracat gelirlerinin bir bölümünün kesilmesi
• Uluslararası kurumlar tarafından yönetilen escrow fonlarının kurulması
• Ticaret akışlarına bağlı uzun vadeli mahsuplaşma düzenlemeleri
Irak örneğinde petrol gelirlerinin yüzde 25’e kadarı tazminat fonuna aktarılmış, daha sonra bu oran düşürülmüştü. Ödemeler otuz yılı aşkın süre devam etti.
Benzer bir model İran için uygulanırsa, ülkenin ekonomik toparlanmasını ciddi biçimde sınırlayabilir.
İran İçin Çifte Ekonomik Şok
İran özellikle zor bir tabloyla karşı karşıya kalabilir. Ülke ekonomisi zaten ağır yaptırımlar ve yapısal sorunlar altında. Uzayan bir çatışma altyapıya zarar verebilir, yatırımları caydırabilir ve finansal sistemi daha da zayıflatabilir.
Petrol ve doğal gaz ihracatı İran’ın başlıca döviz kaynağı olmaya devam ediyor. Eğer bu gelirlerin bir kısmı dış kayıpların tazmini için yönlendirilmek zorunda kalırsa, hükümet hem iç ekonomiyi yeniden ayağa kaldırmak hem de uluslararası yükümlülükleri yerine getirmek arasında zor bir denge kurmak zorunda kalacaktır.
Savaşın Faturası Sonradan Kesilir
Tarih bize savaşların mali sonuçlarının çoğu zaman çatışmanın kendisinden çok daha uzun sürdüğünü gösteriyor. Yeniden inşa maliyetleri, tazminat davaları ve hukuki mücadeleler bir ülkenin ekonomik kaderini on yıllar boyunca şekillendirebilir.
İran için de çatışmaların sona ermesi, yeni ve zorlu bir dönemin başlangıcı olabilir. Bu dönem askeri çatışmadan çok ekonomik baskı, hukuki mücadeleler ve uzun yıllar sürebilecek tazminat yükleriyle tanımlanabilir.
