Rusya-Ukrayna savaşı, yaptırımlar ve Karadeniz güvenliği gibi sorunlar Kazakistan’ı Hazar-Azerbaycan-Türkiye, yani BTC seçeneğine yöneltiyor.
Bir enerji haritasına baktığınızda boru hatları görürsünüz. Ben baktığımda devlet başkanlarını, diplomatları, petrol şirketlerini, geceler boyu süren müzakereleri; Moskova’dan Washington’a, Ankara’dan Astana ve Bakü’ye uzanan güç mücadelelerini görüyorum. Bu mücadele bugünlerde Kazak ve genel olarak Hazar petrollerinin Rusya’ya uygulanan ABD ve AB yaptırımlarına takılmadan dünya pazarlarına ulaştırılabilmesi bakımından hararetlenmiş görünüyor ve doğal olarak Türkiye’yi ilgilendiriyor.
Kazak petrolü ve CPC hattı
1990’lardan itibaren Hazar enerji diplomasisinin çeşitli safhalarında bulundum. Daha sonra Karachaganak’ta üretilen petrolün ihracatı dolayısıyla British Gas, yani BG Group’u temsilen “Hazar Boru Hattı Konsorsiyumu-Caspian Pipeline Consortium” (CPC) yönetim toplantılarına da katıldım. Dolayısıyla CPC’nin Kazakistan için ne ifade ettiğini yakından biliyorum.
Kazakistan’ın Hazar kıyısına yakın Tengiz petrol sahasından başlayıp Rusya’nın Karadeniz’deki Novorossiysk terminaline uzanan 1.511 kilometrelik CPC sıradan bir boru hattı değil. Bağımsızlığını yeni kazanmış Kazakistan’ın dev petrol rezervlerini dünya pazarlarına açan stratejik arterlerden biri oldu.
Kuruluşunun da ilginç bir jeopolitiği vardı. Rusya ve Kazakistan’ın yanı sıra Umman Sultanlığı kurucu ortaklardan biriydi; yüzde 7 payıyla projeye önemli siyasi ve mali destek sağladı. Daha sonra Chevron, Mobil, Shell, BG, Agip ve diğer büyük petrol şirketlerinin katılımıyla finansman yapısı güçlendi.
CPC böylece yalnızca bir Rus-Kazak projesi değil, büyük uluslararası enerji şirketlerinin sermayesini ve çıkarlarını aynı boruda buluşturan sıra dışı bir yapı haline geldi.
CPC vazgeçilecek bir hat değil
Bugün Rusya’ya yönelik yaptırımlar ve Karadeniz’de artan güvenlik riskleri nedeniyle CPC’nin geleceği tartışılıyor.
Burada dikkatli olmak gerekiyor.
Kazakistan’ın CPC’den vazgeçeceğini düşünmek gerçekçi olmadığı gibi akıllıca da olmaz; Kazak petrolünün hâlâ ana ihracat damarı. Tengiz, Kaşagan ve Karaçaganak gibi dev sahaların üretim ekonomisi büyük ölçüde bu sisteme bağlı. Üstelik Rusya üzerinden geçen güzergâhın önemli ekonomik avantajları var.
Ancak bir ülkenin petrolünün büyük bölümünün başka bir ülkenin topraklarından geçmesi yalnızca ticari ilişki yaratmaz; siyasi manivela da yaratır. Tarifeler, transit koşulları, kapasite tahsisi, teknik kesintiler ve ihracat temposu zaman zaman daha geniş siyasi ilişkilerin gölgesinde kalabilir.
Moskova bu coğrafi avantajının her zaman farkındaydı; Astana da taşıdığı riskin.
Bu Nursultan Nazarbayev döneminde de böyleydi, bugün Kasım Jomart Tokayev döneminde daha sistematik bir stratejik reflekse dönüştü: Rusya ile çalış, ama yalnızca Rusya’ya bağımlı kalma.
Kazakistan için Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) boru hattı, yani Hazar Denizi, Azerbaycan ve Türkiye üzerinden petrolünü dünya pazarlarına ulaştırma seçeneği güçlenmeye başladı.
Kazak petrolü de BTC’den geçer mi?
Son gelişmeleri “Kazakistan BTC’yi yeni keşfetti” diye anlatmak yanlış olur. BTC üzerinden Kazak petrolünün taşınmasına ilişkin anlaşmalar zaten yapıldı ve sevkiyatlar sürüyor. Ancak bu kanal uzun süre CPC’nin gölgesinde kaldı.
Şimdi değişen şey ölçek, hız ve stratejik önem.
Rusya yaptırımları, Ukrayna savaşı, Karadeniz’de tanker ve terminal güvenliği ile artan sigorta ve finansman riskleri Astana’ya yıllardır bildiği bir gerçeği yeniden hatırlatıyor: Bütün yumurtaları aynı sepete koyamazsınız.
Yıllardır buna “multiple pipelines, multiple markets” diyorum: çoklu boru hatları, çoklu pazarlar.
Kazakistan’ın optimum ihracat haritası aslında oldukça açık:
- CPC çalışmaya ve ana arter olmaya devam edecek.
- BTC üzerinden Hazar–Azerbaycan–Gürcistan–Türkiye güzergâhının hacmi artırılacak.
- Bakü–Supsa, Gürcistan’ın Karadeniz kıyısında tamamlayıcı bir çıkış kapısı olarak kullanılacak.
- Çin’e petrol ihracatı sürecek. Demiryolu, tanker ve diğer seçenekler gerektiğinde devreye girecek.
Mesele bir hattı kapatıp diğerini açmak değil.
Mesele seçenek sahibi olmak.
Fiyat kadar miktar güvenliği
Çeşitlendirme yalnızca jeopolitik açıdan önemli olmakla kalmıyor.
Enerji güvenliğinin iki temel boyutu vardır: fiyat güvenliği ve miktar güvenliği.
Tek güzergâha aşırı bağımlıysanız, fiyat pazarlığında eliniz zayıflar. Aynı güzergâhta savaş, yaptırım, teknik arıza veya siyasi anlaşmazlık çıktığında ihraç edebileceğiniz miktar da tehlikeye girer.
Alternatif güzergâhların ekonomik değeri burada ortaya çıkıyor.
Bazıları CPC’den daha pahalı olabilir. Ama sigortanın da bir maliyeti vardır.
Kimse yangın çıkacağını bildiği için sigorta yaptırmaz; yangın çıkarsa ayakta kalabilmek için yaptırır.
BTC ve Supsa’yı biraz da böyle görmek gerekiyor.
Türkiye oyunun neresinde?
Türkiye açısından mesele birkaç milyon ton daha fazla Kazak petrolünün Ceyhan’a gelmesinden çok daha büyük.
Aktau–Hazar–Bakü–Tiflis–Ceyhan ekseni giderek petrolün ötesine geçiyor.
Kazak petrolü ve uranyumu, Türkmen gazı, Azerbaycan petrolü ve gazı, demiryolları, Orta Koridor, fiber-optik bağlantılar ve gelecekte Hazar üzerinden taşınabilecek elektrik aynı jeoekonomik sistemin parçalarına dönüşüyor.
Türkiye bunun Batı pazarlarına açılan doğal kapısı.
Bu nedenle Ceyhan’ı yalnızca BTC’nin bittiği terminal olarak değil; depolama, rafineri tesisleri, petrokimya, ticaret, enerji finansmanı ve fiyatlamanın birleştiği Doğu Akdeniz’in Rotterdam’ı olarak yeniden tasarlamak gerekiyor.
Enerji diplomasisinin esaslarındandır: Boru hatları yalnızca çelikten yapılmaz; güvenden yapılır.
O güveni sağlayamazsanız, kimse uzun vadeli enerji akışını size teslim etmez.
Peki, Moskova ne yapar?
Bugün Kazakistan Rusya’dan kopmuyor. Kopması da gerekmiyor. Daha akıllıca bir şey yapıyor: risklerini dağıtıyor.
CPC kalacak. BTC büyüyecek. Supsa yeniden önem kazanacak. Çin güzergâhı sürecek. Gerektiğinde yeni kombinasyonlar devreye girecek.
Peki Rusya, Kazak petrolünün BTC ve diğer güzergâhlara daha fazla yönelmesine tepki gösterir mi? Ben sert ve doğrudan bir tepki beklemiyorum.
Çünkü Karadeniz güzergâhındaki savaş, yaptırım ve güvenlik riskleri artık yalnızca Kazakistan’ın değil, Rusya’nın da karşı karşıya olduğu bir gerçek. Astana’nın belirli ölçüde risk çeşitlendirmesi Moskova açısından anlaşılabilir.
Ama bu, Rusya’nın Kazakistan üzerindeki jeopolitik manivelasını gönüllü olarak bırakacağı anlamına gelmez.
Moskova muhtemelen boru hattından kaybettiği nüfuzu başka araçlarla korumaya çalışacaktır: ticaret, lojistik, gümrük, finans, enerji, güvenlik ve Avrasya ekonomik entegrasyonu bunlardan bazıları. Çünkü büyük güçler ellerindeki manivelaları kolay kolay bırakmazlar.
Hazar petrolleri satranç tahtası
Kazakistan’ın yapmak istediği ise son derece basit: petrolünü tek bir ülkeye, tek bir denize, tek bir boruya ve tek bir siyasi riske teslim etmemek.
On yıllardır hazırda tuttuğu fakat CPC’nin gölgesinde nispeten marjinal kalan BTC bağlantısını şimdi daha güçlü kullanmaya yönelmesi bu yüzden şaşırtıcı değil. Krizler yeni bir strateji yaratmadı; eski stratejinin uygulanmasını hızlandırdı.
Hazar satranç tahtasının bize yeniden öğrettiği ders de bu: Enerjide bağımsızlık, kimseye ihtiyaç duymamak değil; ihtiyaç duyduğunuzda birden fazla kapınızın açık olmasıdır.
