Fransa ile Kıbrıs Rum Yönetimi arasında yapılan askeri anlaşma ve Avrupa’nın Lefkoşa hamlesi adayı diplomasi masasından çok bir güvenlik platformuna dönüştürürken, Kıbrıs Türklerini dışlayan yaklaşım sürdükçe ilerleme ihtimali zayıf kalıyor. (Foto @EmmanuelMacron/ X)
Kıbrıs meselesi, uzun bir durgunluk döneminin ardından yeniden yoğun bir diplomatik hareketliliğin içine girmiş durumda. Ancak bu hareketlilik, henüz bir çözüm sürecine işaret etmiyor. Daha çok, Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres’in Temmuz sonrasında başlatmayı planladığı yeni girişim öncesinde tarafların pozisyonlarını yeniden tanımladığı bir hazırlık evresi yaşanıyor. Bu evrenin en dikkat çekici özelliği ise açıklamaların artması, buna karşılık güvenin aynı hızla inşa edilememesi.
Güven Yerine Güvensizlik İnşası
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman’ın son değerlendirmesi, bu çelişkiyi sade ama çarpıcı bir şekilde ortaya koyuyor: “Gün geçmiyor ki Kıbrıs Rum liderliğinden yeni bir anlaşma haberi ya da Kıbrıs sorununa ilişkin yeni bir açıklama duymayalım.”
Gerçekten de tablo bu. Bir yanda Fransa ile imzalanan askeri işbirliği anlaşması, diğer yanda Temmuz sonrasında beklenen BM girişimi için “süreç zaten başladı” mesajları. Buna Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen’in Kıbrıs sorununu bölgesel istikrar ve refahla ilişkilendiren açıklamaları da ekleniyor. Ancak aynı söylem içinde dikkat çekici bir çelişki var. Avrupa’nın “Rus, Türk ve Çin etkisine bırakılmaması” gerektiği vurgulanırken, Kıbrıs Türklerini yok sayan enerji projelerinin gündeme getirilmesi, güven inşa etmek yerine güvensizliği derinleştiriyor.
Erhürman’ın sorusu bu nedenle kritik: “Kıbrıslı Türkler yok sayılarak bu adada çözüm olabileceğini düşünen var mı gerçekten?” Bu soru, bir serzeniş değil, çözümün temel koşuluna yapılan doğrudan bir hatırlatmadır.
AB’nin Yeni Kıbrıs Yaklaşımı
Son Avrupa Birliği zirvesi, Kıbrıs’ın rolünü köklü biçimde dönüştüren bir gelişmeye işaret ediyor. Güney Lefkoşa’da yapılan toplantı, yalnızca diplomatik bir temas ya da sembolik bir birlik gösterisi değildi; Avrupa’nın değişen jeopolitik reflekslerinin sahaya yansıdığı, güvenlik ve savunma mimarisinin yeniden kurgulandığı bir eşik niteliği taşıyordu. Bu yönüyle zirve, Kıbrıs’ı klasik anlamda bir “sorun dosyası” olmaktan çıkarıp, Avrupa’nın stratejik yönelimlerinin test edildiği bir platforma dönüştürme sürecinin parçası haline getirdi.
Avrupa Birliği’nin son yıllarda artan biçimde dillendirdiği “stratejik özerklik” hedefi, özellikle ABD ile yaşanan görüş ayrılıkları, NATO içindeki uyum sorunları ve küresel güvenlik ortamındaki belirsizlikler karşısında daha somut bir içerik kazanmaya başladı. Avrupa Birliği, savunma alanında kendi kapasitesini artırmayı ve krizlere bağımsız müdahale edebilme yeteneğini geliştirmeyi hedeflerken, bu dönüşümün coğrafi dayanak noktalarına da ihtiyaç duyuyor. Kıbrıs ise bu bağlamda yalnızca jeopolitik konumu nedeniyle değil, aynı zamanda Doğu Akdeniz’deki enerji hatları, deniz yetki alanları ve bölgesel krizlere yakınlığı nedeniyle stratejik bir “ileri üs” işlevi görmeye başlıyor.
Kıbrıs AB’nin Stratejik Laboratuvarı mı?
Bu yeni yaklaşımın hukuki ve kurumsal dayanaklarından biri olarak öne çıkan Avrupa Birliği Antlaşması Madde 42.7, yani karşılıklı savunma hükmü, son dönemde daha sık referans verilen ve operasyonel hale getirilmeye çalışılan bir araç konumunda. Ancak bu maddenin, NATO Antlaşması Madde 5 ile karşılaştırıldığında hâlâ sınırlı bir caydırıcılık ve uygulama kapasitesine sahip olduğu görülüyor. NATO’nun kurumsallaşmış komuta yapısı, ortak planlama mekanizmaları ve entegre askeri gücüyle oluşturduğu caydırıcılık şemsiyesi, Avrupa Birliği’nin henüz ulaşamadığı bir derinliği temsil ediyor.
Tam da bu nedenle, Avrupa’nın Kıbrıs üzerinden geliştirmeye çalıştığı güvenlik yaklaşımı, bir anlamda eksik bir yapının sahada sınanması olarak okunabilir. Bu durum, adanın jeopolitik yükünü artırırken, aynı zamanda kırılganlıklarını da derinleştiriyor. Zira Kıbrıs artık yalnızca iki toplum arasındaki siyasi çözüm arayışlarının değil; aynı zamanda küresel ve bölgesel güç rekabetinin kesişim noktasında yer alıyor. Bu da adayı, diplomatik müzakerelerin ötesinde askeri, ekonomik ve stratejik hesapların merkezine yerleştiriyor.
Bu dönüşümün en dikkat çekici sonucu ise Kıbrıs’ın bir “çözüm platformu” olma niteliğini giderek kaybetmesi. Yerini, Avrupa’nın güvenlik reflekslerini test ettiği, yeni askeri ve siyasi araçlarını denediği bir “stratejik laboratuvar”a bırakıyor. Bu laboratuvarın doğası gereği barındırdığı belirsizlikler ise mevcut sorunu çözmek bir yana, daha da karmaşık ve çok katmanlı hale getirme riskini beraberinde getiriyor. Çünkü güvenlik önceliklerinin ağır bastığı bir denklemde, siyasi çözüm iradesi çoğu zaman geri plana itiliyor; yerini denge politikalarına, güç projeksiyonlarına ve geçici düzenlemelere bırakıyor.
Fransa Anlaşması ve Garanti Dengesi
Bu dönüşümün en dikkat çekici adımlarından biri, Emmanuel Macron öncülüğünde Fransa ile geliştirilen ve askeri varlığın süreklilik kazanmasına imkân tanıyan düzenleme oldu. Bu anlaşma, teknik olarak bir “işbirliği çerçevesi” olarak sunulsa da, pratikte Fransız askeri unsurlarının adada daha düzenli ve uzun vadeli şekilde konuşlanabilmesinin önünü açıyor. Kıbrıs’ın yakın tarihinde, üçüncü bir Avrupa gücünün bu ölçekte ve süreklilik iddiasıyla sahada yer alması alışıldık bir durum değildi; bu nedenle gelişme, sembolik olduğu kadar yapısal bir anlam da taşıyor.
Mesele yalnızca askeri varlığın kendisiyle sınırlı değil. Aynı zamanda hukuki ve siyasi çerçeve açısından da tartışmalı bir alan açıyor. 1960 Garanti Antlaşması, adanın güvenlik düzeninin Türkiye, Yunanistan ve Birleşik Krallık arasında belirli bir denge içinde korunmasını öngörürken, dış aktörlerin kalıcı askeri varlık oluşturmasının bu dengeyi dolaylı biçimde etkileyebileceği yorumları yapılıyor. Türkiye ve Kıbrıs Türk tarafı, bu tür düzenlemeleri “mevcut dengeyi aşındıran” gelişmeler olarak değerlendiriyor.
Ankara’nın İtirazının Özü
Bu noktada Ankara’nın itirazı, iş birliğinin varlığına değil, niteliğine odaklanıyor. Geçici, belirli bir kriz bağlamına bağlı ve sınırlı kapsamlı askeri faaliyetlerle; kalıcı ve kurumsallaşmış bir askeri varlık arasında önemli bir fark bulunduğu vurgulanıyor.
Fransa ile yapılan anlaşma ve benzeri adımlar, bu çizginin giderek bulanıklaştığı yönünde bir algı yaratıyor. Bu da, adadaki mevcut statünün fiilen yeniden tanımlandığı yönünde kaygıları beraberinde getiriyor.
Bu çerçevede Ankara’nın kullandığı “geçici gerekçelerle kalıcı askeri varlık oluşturulması” ifadesi, yalnızca retorik değil; aynı zamanda sahadaki eğilime dair bir okuma niteliği taşıyor.
Çünkü bölgesel krizler, insani operasyonlar ya da enerji güvenliği gibi başlıklar üzerinden başlayan askeri varlıkların zamanla kalıcı hale gelmesi, uluslararası ilişkilerde sık rastlanan bir dinamik. Kıbrıs bağlamında bu ihtimal, hassas olan güç dengesini daha da kırılgan hale getirebilir.
Türkiye’nin Dengeyi Koruma Refleksi
Bu gelişmeler Ankara tarafından dikkatle izleniyor ve daha geniş bir güvenlik perspektifi içinde değerlendiriliyor. Recep Tayyip Erdoğan, yaptığı açıklamalarda yabancı askeri varlığın geçici olması gerektiğini vurgularken, Türkiye de sahadaki askeri ve stratejik görünürlüğünü artırmış durumda. Kuzey Kıbrıs’ta konuşlandırılan F-16’lar, artırılan deniz devriyeleri ve güçlendirilen hava savunma unsurları, yalnızca bir tehdit algısına verilen anlık tepki değil; daha çok mevcut dengeyi muhafaza etmeye yönelik bir caydırıcılık mesajı olarak okunuyor.
Ankara’nın temel kaygısı, Güney Kıbrıs’ın geliştirdiği askeri iş birliklerinin zamanla Türkiye’yi dışlayan daha geniş bir güvenlik mimarisine evrilmesi ihtimali. Bu durum, sadece iki taraf arasındaki siyasi anlaşmazlığı derinleştirmekle kalmaz; aynı zamanda Doğu Akdeniz’deki genel güç dengesi üzerinde de kalıcı etkiler yaratabilir.
Sonuç olarak, Fransa ile yapılan anlaşma ve benzeri düzenlemeler, yüzeyde bir savunma iş birliği gibi görünse de, arka planda Kıbrıs’ın stratejik konumunu ve güvenlik mimarisini yeniden şekillendiren bir sürecin parçası olarak değerlendiriliyor. Bu sürecin nasıl yönetileceği ise, yalnızca ada içindeki dengeleri değil, bölgesel istikrarı da doğrudan etkileyecek bir unsur olmaya devam ediyor.
Temmuz Toplantısından Ne Bekleniyor?
Bu jeopolitik tablo içinde Temmuz ayında yapılması öngörülen 5+1 toplantı, klasik anlamda bir “müzakere başlangıcı”ndan ziyade, tarafların niyetlerini ve sınırlarını test edecek bir eşik olarak görülüyor. António Guterres’in inisiyatifiyle gündeme gelen bu format, adadaki iki taraf ile üç garantör ülkeyi aynı masada buluşturmayı hedeflese de, mevcut koşullar altında somut bir çözüm üretmekten çok, pozisyonların ne kadar esneyebileceğini ortaya koyacak bir sınama niteliği taşıyor.
Rum lider Hristodolides, süreci daha baştan “başlamış” olarak tanımlayarak diplomatik ivme yaratmaya çalışıyor. Bu yaklaşım, uluslararası kamuoyuna “hareket var” mesajı verme açısından anlamlı olsa da, Kıbrıs Türk tarafı açısından içerikten bağımsız bir hızlandırma çabası olarak görülüyor. Çünkü geçmiş deneyimler, süreçlerin isimlendirilmesiyle değil, parametrelerin netliğiyle ilerlediğini gösterdi.
Kıbrıs Türk tarafı bu nedenle daha temkinli ve şartlı bir yaklaşım sergiliyor. Temel vurgu, siyasi eşitliğin yalnızca bir ilke olarak kabul edilmesi değil, karar alma mekanizmalarına etkin ve kurumsallaşmış katılımın garanti altına alınması. Bu çerçevede, müzakere masasına oturmanın ön koşulu olarak “eşit egemen statüde taraflar” anlayışı öne çıkarılıyor. Aksi halde, geçmişte olduğu gibi, sürecin bir taraf için müzakere, diğer taraf için ise zaman kazandıran bir statü yönetimi aracına dönüşebileceği kaygısı dile getiriliyor.
Ankara ve Kıbrıs Türk Liderliği Uyumu
Ankara ile Kıbrıs Türk liderliği arasında bu konuda belirgin bir uyum söz konusu. Birleşmiş Milletler çağrısına ilkesel olarak olumlu yaklaşım korunurken, bu kez sürecin “otomatik başlatılan” ve başarısızlığı baştan yüklenmiş bir yapıya dönüşmemesi gerektiği özellikle vurgulanıyor. Önceki girişimlerde yaşanan tıkanmalar, özellikle de tarafların temel parametrelerde uzlaşmadan sürece girilmesinin yarattığı sonuçsuzluk, bu ihtiyatlı yaklaşımın temel gerekçesi olarak öne çıkıyor.
Bu bağlamda Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri’ne iletilen mesaj oldukça net: Eğer Rum tarafı siyasi eşitlik, etkin katılım ve karar alma süreçlerinde ortaklık gibi temel unsurları baştan kabul etmeyecekse, yeni bir sürecin başlatılması yalnızca bir zaman kaybı olacak. Bu yaklaşım, diplomatik dilin ötesinde, doğrudan bir uyarı niteliği taşıyor.
“Yeni bir başarısızlığı kabul edemeyiz. Rumlar kabul etmeyecekse kapıyı çalmayın.” ifadesi de bu çerçevenin en sade ve en açık özeti olarak öne çıkıyor. Bu söz, aslında yalnızca mevcut sürece dair bir tepki değil; aynı zamanda Kıbrıs meselesinde artık “süreç üretmek” ile “sonuç üretmek” arasındaki farkın daha net çizildiğini gösteriyor.
Çözüm Şartı: Kapsayıcılık
Kıbrıs’ta bugün en büyük sorun, çözüm eksikliğinden çok kapsayıcılık eksikliğidir. Avrupa’nın güvenlik mimarisi arayışı, Fransa ile yapılan askeri anlaşmalar ve artan uluslararası ilgi, adanın önemini artırıyor. Ancak Kıbrıs Türklerini dışlayan bir denklem içinde bu gelişmeler çözüm üretmek yerine yeni gerilimler doğuruyor.
Temmuz ayı bir dönüm noktası olabilir. Ancak bu dönüm noktasının yönünü belirleyecek olan şey, açıklamaların yoğunluğu değil, bu açıklamaların ne kadar kapsayıcı ve gerçekçi olduğudur.
Kıbrıs’ta çözüm, ancak herkesin masada olduğu bir denklemde mümkündür. Bunun dışındaki her girişim, ne kadar iddialı görünürse görünsün, geçmişin tekrarı olmaya mahkûmdur.
