İngiltere’nin, İran bağlantılı gerilimlerin ardından HMS Dragon destroyerini bölgeye göndermesi ve adaya ek hava savunma personeli sevk etmesi de bu askerî yoğunlaşmanın geçici bir refleks olmaktan çıkabileceğine işaret ediyor. (Foto: Ekran Görseli)
Kıbrıs yeniden ısınıyor. Ama bu kez mesele sadece diplomatik gerilim değil; zamanla yarışan, çok boyutlu ve giderek sertleşen bir jeopolitik hesaplaşma. Dünya yeniden bloklaşıyor. Enerji hatları yeniden çiziliyor. İttifaklar gevşiyor, yenileri kuruluyor. Savaşlar artık sadece cephede değil; limanlarda, enerji terminallerinde, veri merkezlerinde ve deniz yetki alanlarında veriliyor. İşte bu büyük dönüşümün tam ortasında Kıbrıs, yeniden kritik bir düğüm noktası haline geliyor.
Mesele yalnızca Doğu Akdeniz’in hidrokarbon potansiyeli ya da münhasır ekonomik alanların kontrolü değil. Körfez ve İran’daki savaş, Suriye’deki belirsizlik, İsrail’in Gazze ve Lübnan hattındaki genişleme emelleri ve Doğu Akdeniz’de artan askerî hareketlilik tek bir stratejik eksende birleşiyor. Güney Kıbrıs’ın İsrail yapımı Barak MX hava savunma sistemini teslim aldığına dair haberler, adadaki savunma mimarisinin Batı-İsrail ekseninde yeniden kurulduğunu gösteriyor.
Aynı dönemde İngiltere’nin, İran bağlantılı gerilimlerin ardından HMS Dragon destroyerini bölgeye göndermesi ve adaya ek hava savunma personeli sevk etmesi de bu askerî yoğunlaşmanın geçici bir refleks olmaktan çıkabileceğine işaret ediyor.
Batırılamaz Uçak Gemisi
Mağusa’da USKAİD tarafından düzenlenen toplantıda görüştüğümüz Türkiye’nin önceki Kültür Bakanlarından Yüksel Yalova, “Bu tabloyu sadece bölgesel bağlamda okumak büyük bir hata olur” diyor; “Donald Trump ve Washington’daki stratejik aklın Kıbrıs dosyasını rafa kaldırdığını sakın düşünmeyin.” Haklı. Dosya açık; sadece zamanlaması dikkatle ayarlanıyor.
Amerikan stratejisinin refleksi öteden beri benzerdir: Aynı anda fazla cephe açmaz, ama doğru anda sahayı yeniden şekillendirmekten de kaçınmaz.
Kıbrıs bugün yalnızca üzerinde iki toplumun ihtilaf yaşadığı bir ada değil; Doğu Akdeniz’de enerji, askerî erişim ve deniz hâkimiyeti açısından bir “batırılamaz uçak gemisi” olarak görülüyor. Birleşik Krallık’ın adadaki iki Egemen Üs Bölgesi toplamda yaklaşık 254 kilometre kareyi kapsıyor; bu üslerin bugünkü kriz ortamında yeniden merkezî hale geldiği de İngiliz sevkiyatları ve üslerin kullanımı etrafında başlayan yeni tartışmalarla daha görünür oldu.
Bu nedenle Kıbrıs meselesi artık iki toplumun değil; küresel güçlerin kesiştiği bir satranç tahtasının meselesi. Ona basit bir toplumlar arası müzakere süreci gibi bakmak, büyük resmi ıskalamaktır.
Aynı Adada Yabancılaşan İki Dünya
Geçen yıl Larnaka’da bir konferansta konuşmamın ardından kuzeye geçerken bindiğim takside Rum şoför kadın bana dönüp şöyle dedi:
“Hayatımda gördüğüm ilk Türk sizsiniz.”
Bu cümle, Kıbrıs meselesinin en sade ama en sert özeti. Aynı ada. Aynı deniz. Aynı tarih. Ama iki toplum birbirine yabancı.
Bu yabancılaşma tesadüf değil. Güney Kıbrıs’ın hükümet kontrolündeki bölgelerde nüfusun 983 bine çıktığı resmî olarak açıklandı. Kuzey’deki nüfus konusunda ise farklı rakamlar dolaşıyor; fakat zaten bu belirsizliğin kendisi bile adadaki demografik tartışmanın ne kadar siyasileştiğini ve güvensizliğin ne kadar derinleştiğini gösteriyor.
1960 düzeninin çöküşü, 1963 olayları ve 1974 sonrası oluşan fiilî bölünme, sadece coğrafyayı değil, hafızayı ve zihniyetleri de ayırdı. Bugün gelinen noktada, özellikle Rum tarafının maksimalist yaklaşımı dikkate alındığında, yeniden güven inşası neredeyse imkânsız görünüyor. Sorun artık teknik değil; zihinsel ve stratejik.
Tanınma Gerçeği ve Stratejik Körlük
KKTC’nin geniş çaplı uluslararası tanınması, mevcut küresel sistem içinde gerçekçi görünmüyor. Küresel düzen Güney Kıbrıs’ı, Kuzey’deki Türklerin reddine rağmen tek meşru aktör olarak kabul ediyor. Asya’daki Türk devletleri dahi bu çizgiyi kırmış değil.
2004’te Annan Planı reddedilmesine rağmen Avrupa Birliği’nin Güney’i üyeliğe kabul etmesi, oyunun kurallarını kalıcı biçimde değiştirdi. O gün sadece bir plan çökmedi; güven zemini de çöktü.
Bugün hâlâ “tanınma gelecek” beklentisiyle hareket etmek, gerçeklikten kopmaktır.
Ama aynı ölçüde açık olan başka bir gerçek daha var: Mevcut statüko da KKTC ve Türkiye açısından sürdürülebilir değildir. Ekonomik veriler iki taraf arasındaki asimetriyi açık biçimde gösteriyor. Güney’in mal ithalatı 12,4 milyar euroyu, ihracatı ise 4,15 milyar euroyu buldu; bu rakamlar, AB sistemi içinde ne kadar derin entegre olduğunu ortaya koyuyor.
Yusuf Kanlı’nın Altını Çizdiği Gerçek
Kıbrıs üzerine yıllardır yazan Yusuf Kanlı’nın görüşmemizde ısrarla vurguladığı nokta şu: Sorun müzakere eksikliği değil, müzakerenin doğası.
Kıbrıs’ta süreçler çoğu zaman çözüm üretmek için değil, statükoyu yönetmek için işletildi bugüne kadar. Rum tarafı zaman kazandı, yerinden milim kımıldamadı. Türk tarafı ise çoğu zaman sonuç doğurmayan toplantılarda iyi niyetli görünmek için zaman ve zemin kaybetti.
Bu nedenle mesele “masaya oturalım mı?” değil. Mesele şu: Hangi şartlarla, hangi hedefle, hangi yaptırım mekanizmasıyla ve hangi sonuca ulaşmak amacıyla?
Bu soruların cevabı yoksa, masa çözüm üretmez; sadece yeni hayal kırıklıkları üretir.
Kuzey’de Sessiz Çözülme
Zaman geçtikçe Kuzey Kıbrıs’ta yaşanan artık izolasyon değil; yapısal bir çözülme. Zaman aleyhe işliyor.
Ekonomi büyük ölçüde Türkiye’ye bağımlı. Üretim kapasitesi sınırlı. Kamu dengesi kırılgan. Dünya Bankası’nın 2025 değerlendirmesi, Türk Kıbrıs ekonomisinde büyümenin sürmesine rağmen enflasyon baskısı, mali kırılganlık ve dış bağımlılığın devam ettiğini özellikle vurguluyor.
Ama asıl mesele ekonomik veriler değil; daha derindeki mesele, insanlarda gelecek hissinin aşınması. Gençler umutsuz. Nitelikli insan azalıyor. Kayıt dışı ekonomi büyüyor. Suç yapıları güçleniyor. Mülkiyet el değiştiriyor. Demografik yapı dönüşüyor.
Toplumsal yapıda içten içe erime, sessiz bir aşınma söz konusu.
Güney’in stratejisi: Sabır ve AB Sistemi
Güney Kıbrıs için oyun basit: Bekle ve kazan.
Avrupa Birliği üyeliği ve kaynakları var. Uluslararası meşruiyet tam. Ekonomik entegrasyon güçlü. Güvenlik riski düşük. Türkiye veto etmese, NATO’yla daha kurumsal bir angajmana da yönelecekleri açık.
Bu nedenle acele etmiyorlar. Ama hedefleri su götürmez ölçüde net: tek egemen yapı, Türk askerî varlığının sona ermesi, Türk tarafının zaman içinde erimesi ve çoğunluk egemenliğinin tesis edilmesi.
Bu bir günlük politika değil; uzun vadeli bir strateji. Mali ve askerî kapasite de bu özgüveni besliyor. Avrupa Komisyonu belgelerine göre Güney Kıbrıs’ın savunma harcamaları GSYH’nin yaklaşık yüzde 1,1’i düzeyinde. Aynı anda euro bölgesi üyeliği, AB fonları ve uluslararası sermaye erişimi, Güney’in elini ekonomik olarak güçlü tutuyor.
Müzakereler: Yeni metodoloji, Eski Gerçek
KKTC Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman’ın önerdiği dört maddelik metodoloji, tıkanmış sürece yeni bir çerçeve sunuyor:
- Siyasi eşitliğin baştan kabulü,
- Takvime bağlı müzakere,
- Kazanımların korunması ve
- Masadan kalkılması halinde statükoya dönüşün engellenmesi.
Bu önemli bir zihniyet değişimi olabilir. Ama yine aynı soruya geliyoruz: Güç dengesi değişmeden sonuç değişir mi? Hele hele KKTC ile Güney Kıbrıs arasında yeni geçişler açılmasında bile ilerleme kaydedilemezken, daha büyük dosyalara nasıl bakılacak?
Bir başka gerçek de şu: Ada üzerindeki kırılgan dengeye rağmen BM Barış Gücü hâlâ sahada. UNFICYP’in 2025 sonbaharı itibarıyla asker, polis ve sivil personelden oluşan yaklaşık bin kişilik bir yapıyla görev yapmayı sürdürmesi bile Kıbrıs meselesinin fiilen donmuş ama çözülmemiş bir güvenlik dosyası olduğunu teyit ediyor.
Zamanlama ve Algı Kırılmaları
Türkiye güçlü. Ama mesele güç değil; algı. Türkiye’nin içeride meşgul olduğu, ekonomik baskı altında göründüğü, dikkatinin başka cephelere yöneldiği anlar, dış aktörler için fırsat penceresi algısı yaratabilir.
İşte o anlar, oldu bitti riskinin en yüksek olduğu anlardır. Kıbrıs’ta bir hamle, Türkiye başka bir yaşamsal iç ya da dış dosyayla meşgulken gelebilir.
Bu nedenle strateji bekleyen değil, belirleyen olmak zorunda: Ankara da, Lefkoşa da.
Asıl soru: Nasıl bir KKTC?
Bugün artık mesele çözüm değil; tasarım ve yeni hamleler meselesidir.
Nasıl bir KKTC istiyoruz? Bu soruya net cevap verilmeden hiçbir strateji kurulamaz, hiçbir ciddi adım atılamaz.
Bu çerçevede üç seçenek ortaya çıkıyor.
Üç Seçenek Görünüyor
Birinci yol, Kuzey Kıbrıs’ı tam anlamıyla bir serbest ticaret bölgesi haline getirmek.
Vergi yükünü minimize eden, doğrudan ticareti açan, teknoloji ve finansı çeken, Singapur, Hong Kong, Dubai benzeri bir yapı. Tanınma peşinde koşmayan ama fiilî cazibe merkezi olan bir model.
Yusuf Kanlı bana 2015’te böyle bir önerinin gündemde olduğunu, ancak KKTC’nin ileri adımlar atmaktan çekindiğini anlattı. Hatta Özal döneminde de önerilen serbest ticaret fikrinin kabul görmediğini hatırlattı.
Aslında burada küresel ölçekte de bir mantık var. Dünyada serbest bölgelerin sayısı artık binleri buluyor; bu alanlar küresel ticaret, lojistik, üretim ve yeniden ihracat için önemli merkezler haline geliyor. KKTC’nin bu zincire akıllıca eklemlenmesi, tanınmadan önce işlev üretme mantığı açısından yabana atılacak bir seçenek değil.
İkinci yol, turizm, yüksek katma değerli hizmetler, eğitim, sağlık, organik tarım ve yeşil enerji ekseninde daha niş ama sürdürülebilir bir ekonomi kurmak.
Üçüncü yol ise referandumla meşrulaştırılmış, Türkiye ile hukuken tanımlı bir gevşek konfederasyon: güvenlik Türkiye’de, ama ekonomi, iç yönetim ve yönetişim bağımsız. Bu model, güvenlik ile esnekliği birleştirebilir.
İlhak Neden Son Çare?
İlhak son ve en sert seçenek. Bugün yaratacağı maliyetler yüksek. Ekonomik, diplomatik ve siyasi sonuçları ağır.
Bu seçenek, ancak başka hiçbir yol kalmazsa son çare olarak düşünülmeli.
Kaybedilen sadece toprak değil.
Larnaka’daki o cümle, “Hayatımda gördüğüm ilk Türk sizsiniz,” aslında Kıbrıs’ın özetidir.
Önce insanlar kaybedilir. Sonra gelecek ve umut. En son toprak.
Eğer bugün nasıl bir KKTC istediğimizi netleştirmez ve o yönde harekete geçmezsek, yarın bunu tartışacak bir zemin bile kalmayabilir.
Bu yüzden mesele artık müzakere değil: stratejik akıl ve cesur siyasi irade.
Evet, bu sert ve “şahin” bir düşünce tarzı gibi gelebilir. Ama gerçekçilik, çoğu zaman en sert görünen pozisyondur.
Şayet bir zamanlar Rauf Denktaş’ın danışmanı, hocam rahmetli Mümtaz Soysal’ın söylediği gibi “çözümsüzlük en iyi çözüm” ise, o halde ona göre yeni hamleleri tasarlayalım.
Bedelini de risklerini de üstlenmekten çekinmeyeceğimizi şüpheye meydan vermeyecek netlikte ortaya koyarak. Zira ne KKTC Türkiye’siz var olabilir ne de Türkiye KKTC’siz Akdeniz’de güçlü durabilir.
